Hoạt động cộng đồng khác gì với hoạt động thiện nguyện?

Trong xã hội hiện nay, những cụm từ như hoạt động cộng đồng, thiện nguyện, tình nguyện, chiến dịch xã hội, dự án cộng đồng hay dự án tạo tác động xã hội ngày càng xuất hiện phổ biến. Tuy nhiên, các khái niệm này không hoàn toàn giống nhau.

Một chương trình trao quà cho người có hoàn cảnh khó khăn có thể là hoạt động thiện nguyện. Một nhóm bạn dành cuối tuần dạy học miễn phí có thể là hoạt động tình nguyện. Một chiến dịch kêu gọi cộng đồng hạn chế sử dụng nhựa có thể là campaign. Trong khi đó, một chương trình giải quyết một vấn đề xã hội cụ thể, có mục tiêu, nguồn lực, thời gian, chỉ số đo lường và khả năng duy trì có thể được xem là community project hoặc social impact project.

Theo MuoiBa SaoSang Ecosystem, điểm quan trọng không nằm ở việc một hoạt động “cho đi” bao nhiêu, mà ở câu hỏi: Hoạt động đó tạo ra thay đổi gì và thay đổi ấy có thể được duy trì như thế nào?

1. Khái niệm hoạt động cộng đồng là gì?

Hoạt động cộng đồng (Community Activity) là những hoạt động có sự tham gia của một nhóm người nhằm tạo ra lợi ích chung, tăng cường kết nối hoặc góp phần giải quyết một nhu cầu/vấn đề của cộng đồng.

Hoạt động cộng đồng có thể rất đơn giản: tổ chức một buổi giao lưu, dọn vệ sinh khu phố, xây dựng không gian sinh hoạt chung, tổ chức workshop miễn phí, kết nối người trẻ với cơ hội tình nguyện hoặc cùng nhau thực hiện một sáng kiến địa phương.

Điểm đặc trưng của hoạt động cộng đồng là tính tham gia và tính kết nối.

Người tham gia không nhất thiết chỉ là người “cho” và người hưởng lợi cũng không nhất thiết chỉ là người “nhận”. Trong nhiều mô hình phát triển cộng đồng, chính người dân và nhóm hưởng lợi được tham gia vào quá trình xác định vấn đề, lựa chọn giải pháp và triển khai hoạt động.

World Bank mô tả Community-Driven Development (CDD) là cách tiếp cận trao quyền cho cộng đồng trong việc tham gia quyết định kế hoạch và sử dụng nguồn lực phát triển. Tính đến tháng 6/2023, World Bank cho biết họ hỗ trợ hơn 350 dự án CDD/CLD tại 98 quốc gia, với tổng quy mô khoảng 45,2 tỷ USD.

Điều này cho thấy phát triển cộng đồng không đơn giản là “giúp đỡ”, mà ngày càng chú trọng đến sự tham gia, quyền quyết định và năng lực của cộng đồng.

2. Thiện nguyện là gì?

Thiện nguyện (Charity/Philanthropy) thường được hiểu là hoạt động trao tặng nguồn lực nhằm hỗ trợ những cá nhân hoặc nhóm đang gặp khó khăn.

Nguồn lực có thể bao gồm:

• Tiền mặt.
• Thực phẩm.
• Quần áo.
• Sách vở.
• Thuốc và vật dụng thiết yếu.
• Học bổng.
• Các nhu yếu phẩm.
• Dịch vụ hoặc sự hỗ trợ trực tiếp.

Ví dụ, một nhóm tổ chức chương trình trao 500 suất quà cho hộ nghèo trước Tết là một hoạt động thiện nguyện.

Thiện nguyện có giá trị rất lớn, đặc biệt trong những tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh, tai nạn hoặc khủng hoảng nhân đạo.

Tuy nhiên, thiện nguyện không đồng nghĩa với phát triển bền vững.

Một phần quà có thể giải quyết nhu cầu của một gia đình trong vài ngày, nhưng không nhất thiết giải quyết nguyên nhân khiến gia đình đó gặp khó khăn trong thời gian dài.

Vì vậy, thiện nguyện thường trả lời câu hỏi:

“Chúng ta có thể giúp gì ngay lúc này?”

Trong khi phát triển cộng đồng thường đặt thêm câu hỏi:

“Làm thế nào để cộng đồng có khả năng tự giải quyết vấn đề tốt hơn trong tương lai?”

3. Community Activity – Hoạt động cộng đồng

Community Activity là khái niệm rộng nhất trong nhóm này.

Mục tiêu chính là tạo ra sự kết nối, tham gia và lợi ích chung cho cộng đồng.

Ví dụ:

• Ngày hội cộng đồng.
• Workshop kỹ năng.
• Hoạt động giao lưu thanh niên.
• Dọn rác tại khu dân cư.
• Câu lạc bộ đọc sách.
• Hoạt động thể thao cộng đồng.
• Hoạt động kết nối chuyên gia và người trẻ.

Một Community Activity có thể chỉ diễn ra trong vài giờ hoặc một ngày và không nhất thiết phải tạo ra một thay đổi xã hội lớn.

Đặc điểm: ngắn hạn hoặc định kỳ, chú trọng sự tham gia và kết nối.

4. Volunteer Activity – Hoạt động tình nguyện

Volunteer Activity tập trung vào sự đóng góp tự nguyện về thời gian, kỹ năng, công sức hoặc chuyên môn của cá nhân.

Người tình nguyện có thể tham gia vào nhiều lĩnh vực:

• Giáo dục.
• Môi trường.
• Y tế.
• Cộng đồng.
• Truyền thông.
• Hỗ trợ người yếu thế.
• Cứu trợ thiên tai.
• Phát triển thanh niên.

Theo UN Volunteers (UNV), gần 15% người trong độ tuổi lao động trên toàn cầu, tương đương khoảng 862 triệu người, tham gia tình nguyện trong một tháng theo ước tính được trình bày trong State of the World’s Volunteerism Report 2022. Trong đó, tình nguyện không chính thức chiếm tỷ lệ lớn hơn tình nguyện thông qua tổ chức.

Một điểm đáng chú ý là tình nguyện không chỉ là “đi làm việc tốt”. UNV nhấn mạnh rằng tình nguyện viên ngày càng có vai trò như tác nhân thay đổi, tham gia xác định vấn đề, kết nối cộng đồng với các bên liên quan và thúc đẩy những giải pháp phù hợp với nhu cầu địa phương.

5. Campaign – Chiến dịch

Campaign hay chiến dịch là một chuỗi hoạt động được thiết kế để đạt một mục tiêu truyền thông, vận động hoặc thay đổi nhận thức/hành vi trong một khoảng thời gian nhất định.

Ví dụ:

• Chiến dịch giảm rác thải nhựa.
• Chiến dịch nâng cao nhận thức về sức khỏe tinh thần.
• Chiến dịch hiến máu.
• Chiến dịch bảo vệ trẻ em.
• Chiến dịch gây quỹ hỗ trợ cộng đồng.

Campaign thường có:

Thông điệp → Đối tượng → Kênh truyền thông → Hoạt động → Kêu gọi hành động → Kết quả.

Một campaign thành công không chỉ được đánh giá bằng lượt xem hay lượt tương tác, mà còn cần xem xét người tham gia đã thay đổi nhận thức hoặc hành vi như thế nào.

6. Community Project – Dự án cộng đồng

Community Project có mức độ tổ chức cao hơn một hoạt động đơn lẻ.

Một dự án cộng đồng thường cần xác định rõ:

• Vấn đề cần giải quyết.
• Đối tượng hưởng lợi.
• Mục tiêu.
• Phạm vi.
• Thời gian.
• Nhân sự.
• Ngân sách.
• Hoạt động.
• Đối tác.
• Kết quả đầu ra.
• Cách đánh giá.

Ví dụ:

Thay vì chỉ tổ chức một buổi tặng sách, một Community Project về giáo dục có thể kéo dài 6 tháng, bao gồm khảo sát nhu cầu, xây dựng tủ sách, đào tạo tình nguyện viên, tổ chức hoạt động đọc sách và theo dõi số lượng người sử dụng.

Như vậy, trọng tâm chuyển từ “tổ chức một hoạt động” sang “giải quyết một vấn đề bằng một hệ thống hoạt động có mục tiêu”.

7. Social Impact Project – Dự án tạo tác động xã hội

Đây là cấp độ cao hơn khi dự án không chỉ quan tâm đến hoạt động đã thực hiện mà còn quan tâm đến sự thay đổi thực tế sau hoạt động.

Một Social Impact Project thường đặt câu hỏi:

• Có bao nhiêu người được tiếp cận?
• Bao nhiêu người thực sự tham gia?
• Kiến thức hoặc kỹ năng của họ thay đổi ra sao?
• Hành vi có thay đổi không?
• Vấn đề xã hội có được cải thiện không?
• Kết quả có duy trì sau khi dự án kết thúc không?
• Mô hình có thể nhân rộng không?

Ví dụ, một chương trình dạy kỹ năng nghề cho 100 thanh niên không nên chỉ báo cáo rằng “100 người đã tham gia”. Một dự án tạo tác động cần tiếp tục theo dõi những chỉ số như số người hoàn thành khóa học, số người ứng dụng kỹ năng, số người có việc làm hoặc cải thiện thu nhập.

World Bank cũng lưu ý rằng các mô hình phát triển dựa vào cộng đồng có thể cải thiện dịch vụ cơ bản và một số kết quả về kinh tế, sự tham gia hay hòa nhập, nhưng hiệu quả phụ thuộc mạnh vào thiết kế, bối cảnh, cơ chế thực hiện và khả năng theo dõi – đánh giá.

8. Bảng so sánh các loại hình hoạt động

Loại hình	Mục tiêu chính	Thời gian	Người tham gia	Kết quả thường quan tâm
Thiện nguyện	Hỗ trợ nhu cầu trước mắt	Ngắn hạn	Nhà tài trợ, người hỗ trợ, người nhận	Số người/số phần hỗ trợ
Community Activity	Kết nối cộng đồng	Ngắn hạn/định kỳ	Cộng đồng	Mức độ tham gia, kết nối
Volunteer Activity	Đóng góp thời gian, kỹ năng	Linh hoạt	Tình nguyện viên	Số người tham gia, giờ đóng góp, công việc hoàn thành
Campaign	Truyền thông, vận động, thay đổi nhận thức/hành vi	Có thời hạn	Cộng đồng + truyền thông	Reach, engagement, hành động
Community Project	Giải quyết một vấn đề cụ thể	Trung/dài hạn	Nhóm dự án + cộng đồng	Output, outcome
Social Impact Project	Tạo và đo lường thay đổi xã hội	Thường dài hạn	Nhiều bên liên quan	Outcome, impact, tính bền vững, khả năng nhân rộng

9. Góc nhìn MuoiBa: “Cho đi” chưa chắc đã tạo ra tác động bền vững

Một trong những điều MuoiBa SaoSang Ecosystem muốn nhấn mạnh là:

Không phải hoạt động nào có yếu tố “cho đi” cũng tạo ra tác động xã hội bền vững.

Cho đi là điều đáng trân trọng. Nhưng để tạo ra tác động dài hạn, chúng ta cần đi xa hơn.

Có thể hình dung quá trình này:

Cho đi → Hỗ trợ → Tham gia → Phát triển năng lực → Trao quyền → Tạo thay đổi → Tác động xã hội.

Một túi quà có thể giúp một gia đình vượt qua một thời điểm khó khăn.

Một khóa học có thể giúp họ có thêm kiến thức.

Một chương trình phát triển kỹ năng có thể giúp họ tự tạo ra cơ hội.

Một dự án cộng đồng tốt có thể giúp cả cộng đồng cùng nâng cao năng lực giải quyết vấn đề.

Và một Social Impact Project được thiết kế tốt có thể tạo ra một mô hình có khả năng duy trì, đo lường và nhân rộng.

Đây cũng là lý do MuoiBa SaoSang Ecosystem hướng đến việc phát triển người trẻ từ Hiểu biết → Kỹ năng → Hành động → Kết quả → Giá trị, thay vì chỉ dừng lại ở việc tham gia một hoạt động.

UNV cho thấy tình nguyện có thể trở thành một phương thức để người dân tham gia vào quá trình ra quyết định và trở thành cầu nối giữa cộng đồng với các bên cung cấp dịch vụ hoặc cơ quan nhà nước. Điều đó cho thấy giá trị của hoạt động cộng đồng không chỉ nằm ở số lượng người được hỗ trợ, mà còn nằm ở năng lực tham gia và khả năng cùng tạo ra giải pháp.

Kết luận

Hoạt động thiện nguyện là một phần quan trọng của hoạt động xã hội, nhưng không phải toàn bộ hoạt động cộng đồng đều là thiện nguyện.

Thiện nguyện thường tập trung vào hỗ trợ. Tình nguyện tập trung vào sự đóng góp tự nguyện. Community Activity tập trung vào kết nối và tham gia. Campaign tập trung vào truyền thông và vận động. Community Project tập trung vào giải quyết một vấn đề cụ thể. Còn Social Impact Project hướng đến sự thay đổi có thể đo lường, duy trì và nhân rộng.

Vì vậy, khi xây dựng một hoạt động xã hội, câu hỏi không chỉ nên là:

“Chúng ta sẽ cho đi điều gì?”

Mà còn là:

“Sau hoạt động này, cộng đồng sẽ thay đổi điều gì?”

Đó chính là bước chuyển từ làm hoạt động sang kiến tạo tác động – một tư duy quan trọng trong phát triển cộng đồng hiện đại.

MuoiBa SaoSang Ecosystem hướng đến việc đồng hành cùng người trẻ trong hành trình phát triển bản thân – kết nối cộng đồng – phát triển dự án – kiến tạo tác động xã hội, với tinh thần: mỗi hành động tử tế không chỉ giúp một người hôm nay, mà còn có thể góp phần tạo ra năng lực và giá trị cho ngày mai.