LÀM THẾ NÀO ĐỂ XÂY DỰNG MỘT CỘNG ĐỒNG BỀN VỮNG?

Một cộng đồng có thể bắt đầu từ vài người có cùng sở thích, một nhóm sinh viên cùng lý tưởng hoặc những người cùng muốn giải quyết một vấn đề xã hội. Nhưng để một cộng đồng tồn tại lâu dài, phát triển lành mạnh và tạo ra tác động tích cực, nhiệt huyết ban đầu là chưa đủ.

Theo Liên Hợp Quốc, khoảng 2,1 tỷ người trong độ tuổi lao động trên toàn cầu tham gia hoạt động tình nguyện mỗi tháng, tương đương 34,5% lực lượng trong độ tuổi lao động. Điều này cho thấy tinh thần đóng góp cộng đồng đang tồn tại ở quy mô rất lớn. Tuy nhiên, UN Volunteers cũng nhấn mạnh nhu cầu phải đo lường tốt hơn tác động của hoạt động tình nguyện, thay vì chỉ đếm số người tham gia hoặc số giờ đóng góp.

Vậy làm thế nào để xây dựng một cộng đồng bền vững?

1. Cộng đồng là gì?

Cộng đồng không đơn giản là một nhóm người cùng xuất hiện trong một không gian.

Một cộng đồng thực sự được hình thành khi con người có mối liên kết, có giá trị hoặc mục tiêu chung, có sự tương tác và cùng tạo ra một giá trị nhất định.

Theo OECD, social capital – vốn xã hội – được hiểu thông qua các mạng lưới, chuẩn mực, giá trị và sự hiểu biết chung giúp thúc đẩy hợp tác giữa các cá nhân và nhóm. OECD cũng xem niềm tin và quan hệ xã hội là những yếu tố quan trọng đối với sự gắn kết và chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, một cộng đồng bền vững không chỉ được đo bằng bao nhiêu thành viên, mà còn bằng câu hỏi:

• Thành viên có tin tưởng nhau không?
• Họ có cảm thấy mình thuộc về cộng đồng không?
• Cộng đồng có tạo ra giá trị thực tế không?
• Thành viên có cơ hội đóng góp và phát triển không?
• Hoạt động có thể duy trì lâu dài không?
• Cộng đồng có tạo ra tác động tích cực cho xã hội không?

2. 5 yếu tố tạo nên một cộng đồng khỏe mạnh

Có thể hình dung một cộng đồng khỏe mạnh dựa trên 5 yếu tố cốt lõi:

1. Purpose – Mục đích chung: Mọi người biết cộng đồng tồn tại để làm gì.
2. People – Con người: Có những thành viên phù hợp, có năng lực và tinh thần đóng góp.
3. Culture – Văn hóa: Có niềm tin, nguyên tắc ứng xử và môi trường an toàn.
4. System – Hệ thống: Có cơ chế tổ chức, phân quyền, tài chính và vận hành rõ ràng.
5. Impact – Tác động: Hoạt động tạo ra kết quả có thể quan sát, đánh giá và cải thiện.

Trong đó, Vision – Mission – Values, con người, cơ chế vận hành, hoạt động, tài chính và đo lường tác động chính là những thành phần giúp 5 yếu tố trên trở thành một hệ thống thực tế.

3. Vision – Mission – Values: Cộng đồng tồn tại vì điều gì?

Một cộng đồng muốn phát triển lâu dài cần trả lời được ba câu hỏi:

Vision – Tầm nhìn

Chúng ta muốn tạo ra tương lai như thế nào?

Mission – Sứ mệnh

Chúng ta đang làm gì để tiến gần đến tương lai đó?

Values – Giá trị cốt lõi

Chúng ta sẽ hành động dựa trên những nguyên tắc nào?

Ví dụ, một cộng đồng phát triển người trẻ có thể xác định:

Vision: Một thế hệ trẻ chủ động phát triển bản thân và tạo giá trị cho xã hội.

Mission: Trang bị kiến thức, kỹ năng, kết nối nguồn lực và tạo cơ hội để người trẻ biến ý tưởng thành hành động.

Values: Chính trực – Học hỏi – Trách nhiệm – Hợp tác – Tạo tác động.

Vision giúp cộng đồng biết mình muốn đi đâu. Mission xác định cách mình hành động. Values giúp cộng đồng biết đâu là giới hạn không được đánh đổi.

4. Con người và văn hóa cộng đồng

Cộng đồng được tạo nên bởi con người. Vì vậy, tuyển thành viên không nên chỉ dựa vào số lượng.

Một cộng đồng khỏe mạnh cần xây dựng văn hóa:

Tôn trọng – Lắng nghe – Minh bạch – Không phán xét – Có trách nhiệm – Khuyến khích đóng góp.

Niềm tin đặc biệt quan trọng. OECD cho rằng niềm tin giữa con người với nhau và niềm tin vào các thiết chế có liên hệ chặt chẽ với sự gắn kết xã hội, chất lượng cuộc sống và khả năng hợp tác.

Do đó, lãnh đạo cộng đồng không nên chỉ là người “ra quyết định”, mà cần trở thành người kết nối, trao quyền, phát triển con người và xây dựng niềm tin.

Một thành viên không chỉ nên được hỏi: “Bạn có thể làm gì cho cộng đồng?”, mà còn cần được hỏi:

“Cộng đồng có thể giúp bạn phát triển điều gì?”

Khi thành viên vừa cho đi vừa nhận lại giá trị, khả năng gắn bó lâu dài sẽ cao hơn.

5. Cơ chế vận hành: Biến nhiệt huyết thành hệ thống

Nhiều cộng đồng bắt đầu rất sôi nổi nhưng nhanh chóng suy yếu vì phụ thuộc vào một vài cá nhân.

Để tránh điều đó, cộng đồng cần có hệ thống:

• Cơ cấu tổ chức rõ ràng.
• Vai trò và trách nhiệm cụ thể.
• Quy trình tuyển chọn thành viên.
• Quy trình tổ chức hoạt động.
• Cơ chế ra quyết định.
• Quy định về truyền thông.
• Quy trình quản lý tài chính.
• Cơ chế xử lý xung đột.
• Hệ thống lưu trữ dữ liệu và bàn giao.

Một cộng đồng bền vững phải có khả năng tiếp tục hoạt động ngay cả khi một lãnh đạo chủ chốt rời đi.

6. Hoạt động và sự gắn kết

Cộng đồng không thể tồn tại chỉ bằng một nhóm chat hoặc một Fanpage.

Thành viên cần có những trải nghiệm thực tế để kết nối với nhau thông qua:

Học tập → Giao lưu → Thực hành → Đóng góp → Dẫn dắt.

Hoạt động cộng đồng có thể bao gồm workshop, đào tạo, mentoring, networking, hoạt động tình nguyện, dự án xã hội, cuộc thi, chiến dịch truyền thông hoặc các chương trình phát triển kỹ năng.

Liên Hợp Quốc nhấn mạnh rằng tình nguyện không chỉ cung cấp nguồn lực cho cộng đồng mà còn thúc đẩy sự tham gia, trao quyền, niềm tin và khả năng tự tổ chức của cộng đồng.

Đặc biệt, không nên chỉ quan tâm đến số lượng sự kiện. Một chương trình có 500 người tham dự nhưng không tạo ra thay đổi có thể có giá trị thấp hơn một dự án chỉ có 30 người nhưng tạo ra kết quả rõ ràng.

7. Tài chính và tính minh bạch

Một cộng đồng muốn phát triển bền vững cần có nguồn lực tài chính phù hợp.

Nguồn lực có thể đến từ:

• Đóng góp thành viên.
• Tài trợ.
• Hợp tác doanh nghiệp.
• Quỹ xã hội.
• Doanh thu từ sản phẩm/dịch vụ phù hợp.
• Gây quỹ cộng đồng.
• Các chương trình hợp tác.

Quan trọng nhất không phải cộng đồng có bao nhiêu tiền, mà là tiền được quản lý như thế nào.

Một hệ thống tài chính lành mạnh nên có:

Minh bạch – Có chứng từ – Có báo cáo – Có đối soát – Có người chịu trách nhiệm.

Đây cũng là nền tảng để xây dựng niềm tin giữa cộng đồng, đối tác, nhà tài trợ và người hưởng lợi.

8. Đo lường tác động: Cộng đồng đã tạo ra thay đổi gì?

Đây là yếu tố thường bị bỏ quên nhất.

Đừng chỉ báo cáo:

“Có 1.000 người tham gia.”

Hãy đặt thêm câu hỏi:

• Có bao nhiêu người hoàn thành chương trình?
• Bao nhiêu người áp dụng kiến thức?
• Bao nhiêu dự án được triển khai?
• Bao nhiêu người được hỗ trợ?
• Vấn đề xã hội có được cải thiện không?
• Thành viên thay đổi như thế nào?
• Tác động có tiếp tục sau chương trình không?

UN Volunteers hiện cũng khuyến nghị mở rộng cách đo lường tình nguyện, từ việc chỉ tính số lượng người và số giờ đóng góp sang những tác động rộng hơn như sức khỏe, kỹ năng, sự gắn kết xã hội và khả năng chống chịu của cộng đồng.

Ở cấp độ quốc tế, Mục tiêu Phát triển Bền vững số 11 của Liên Hợp Quốc cũng nhấn mạnh vai trò của sự tham gia trực tiếp, thường xuyên và dân chủ của xã hội dân sự trong quá trình xây dựng và quản lý cộng đồng.

9. Công thức xây dựng cộng đồng bền vững

Có thể cô đọng quá trình này thành một công thức:

Con người + Mục tiêu chung + Văn hóa + Hệ thống + Hoạt động + Nguồn lực + Đo lường = Cộng đồng bền vững

Trong đó:

Vision giúp xác định hướng đi.

Mission biến tầm nhìn thành hành động.

Values tạo ra nguyên tắc.

People & Culture xây dựng niềm tin.

Operation tạo sự ổn định.

Activities tạo sự kết nối.

Finance cung cấp nguồn lực.

Impact Measurement chứng minh giá trị.

Kết luận

Xây dựng cộng đồng bền vững không phải là xây dựng một nơi có thật nhiều người, mà là xây dựng một hệ sinh thái nơi con người có thể kết nối, học hỏi, đóng góp, phát triển và cùng tạo ra tác động tích cực.

Một cộng đồng khỏe mạnh không phụ thuộc mãi vào một cá nhân. Nó có tầm nhìn đủ rõ để định hướng, văn hóa đủ mạnh để kết nối, hệ thống đủ tốt để vận hành và tác động đủ rõ để chứng minh giá trị.

Đó cũng là tinh thần của phát triển cộng đồng hiện đại: không chỉ tập hợp con người, mà phát triển con người; không chỉ tổ chức hoạt động, mà tạo ra giá trị; không chỉ tạo phong trào, mà xây dựng năng lực để cộng đồng có thể tự phát triển.

MuoiBa SaoSang Ecosystem hướng đến cách tiếp cận đó thông qua kết nối phát triển con người → phát triển cộng đồng → phát triển dự án → tạo tác động xã hội, với mục tiêu biến tiềm năng cá nhân thành giá trị và những ý tưởng tốt đẹp thành hành động có ý nghĩa.