Từ thiện, thiện nguyện, hoạt động cộng đồng và Social Impact đều hướng đến việc tạo ra những giá trị tích cực cho con người và xã hội. Tuy nhiên, đây không phải là những khái niệm đồng nghĩa.

Một phần quà có thể giúp một gia đình vượt qua một giai đoạn khó khăn. Một chương trình thiện nguyện có thể cung cấp hàng trăm suất ăn. Một hoạt động cộng đồng có thể kết nối hàng nghìn người cùng tham gia. Nhưng Social Impact – tác động xã hội đặt thêm một câu hỏi quan trọng:

Sau khi hoạt động kết thúc, điều gì thực sự thay đổi đối với con người, cộng đồng hoặc xã hội?

Đây chính là điểm khác biệt quan trọng giữa “làm một hoạt động tốt” và “tạo ra tác động có thể quan sát, đo lường và duy trì”.

1. TỪ THIỆN, THIỆN NGUYỆN, HOẠT ĐỘNG CỘNG ĐỒNG VÀ SOCIAL IMPACT KHÁC NHAU NHƯ THẾ NÀO?

Trong thực tế, bốn khái niệm này thường được sử dụng thay thế cho nhau. Tuy nhiên, nếu nhìn dưới góc độ phát triển cộng đồng và quản trị tác động, chúng có những trọng tâm khác nhau.

Từ thiện: Giúp giải quyết một nhu cầu trước mắt

Từ thiện thường tập trung vào việc hỗ trợ trực tiếp những người đang gặp khó khăn thông qua tiền, vật phẩm, thực phẩm, thuốc men hoặc các nguồn lực khác.

Ví dụ:

• Trao quà cho hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn.
• Quyên góp tiền hỗ trợ người dân sau thiên tai.
• Tặng học bổng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn.
• Cung cấp thực phẩm hoặc nhu yếu phẩm cho người cần hỗ trợ.

OECD ghi nhận rằng hoạt động từ thiện thường gắn với việc giảm nhẹ trực tiếp sự thiếu thốn hoặc các vấn đề xã hội, trong khi hoạt động philanthropic theo nghĩa rộng hơn có thể hướng đến việc tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ và giải pháp có tính hệ thống.

Điều đó không có nghĩa từ thiện “ít giá trị” hơn Social Impact. Từ thiện có thể cực kỳ cần thiết trong những tình huống khẩn cấp.

Một người đang đói cần một bữa ăn trước khi chúng ta có thể nói với họ về việc thay đổi sinh kế.

Từ thiện thường trả lời câu hỏi: “Ai đang cần được giúp đỡ ngay bây giờ?”

2. THIỆN NGUYỆN: TRAO THỜI GIAN, NĂNG LỰC VÀ SỰ ĐÓNG GÓP

Nếu từ thiện thường nhấn mạnh đến nguồn lực được trao, thì thiện nguyện thường nhấn mạnh đến sự tham gia tự nguyện của con người.

Theo Liên Hợp Quốc, volunteering/volunteerism bao gồm nhiều hoạt động được thực hiện tự nguyện, vì lợi ích chung và trong đó tiền bạc không phải động lực chính.

Thiện nguyện có thể bao gồm:

• Dạy học miễn phí.
• Tham gia cứu trợ thiên tai.
• Hiến thời gian cho một tổ chức cộng đồng.
• Tham gia chiến dịch môi trường.
• Hỗ trợ tổ chức sự kiện xã hội.
• Đóng góp chuyên môn như thiết kế, truyền thông, công nghệ, pháp lý hoặc đào tạo.

Điểm đáng chú ý là thiện nguyện không chỉ tạo lợi ích cho người nhận. Nó còn có thể tạo ra kỹ năng, mạng lưới xã hội, tinh thần trách nhiệm và sự gắn kết cộng đồng cho chính người tham gia.

Theo UNV, ước tính có khoảng 2,1 tỷ người trên thế giới tham gia hoạt động tình nguyện mỗi tháng, tương đương khoảng 34,5% dân số trong độ tuổi lao động toàn cầu. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng đóng góp tình nguyện có nhiều hình thức, trong đó hoạt động phi chính thức và trực tiếp trong cộng đồng chiếm tỷ trọng đáng kể.

Vì vậy, thiện nguyện không đơn giản là “đi làm từ thiện”.

Nó còn là quá trình:

Con người → tham gia → đóng góp → học hỏi → kết nối → cùng giải quyết vấn đề.

3. HOẠT ĐỘNG CỘNG ĐỒNG: TỪ “GIÚP ĐỠ” ĐẾN “CÙNG NHAU HÀNH ĐỘNG”

Hoạt động cộng đồng có phạm vi rộng hơn.

Đây có thể là một chương trình, chiến dịch, sự kiện hoặc dự án nhằm huy động nhiều cá nhân và tổ chức cùng tham gia giải quyết một nhu cầu chung.

Ví dụ:

• Chiến dịch trồng cây.
• Chương trình giáo dục kỹ năng cho thanh thiếu niên.
• Ngày hội hiến máu.
• Dự án làm sạch môi trường.
• Câu lạc bộ phát triển kỹ năng.
• Chương trình kết nối việc làm cho người trẻ.
• Hoạt động xây dựng thư viện cộng đồng.

Điểm quan trọng là cộng đồng không chỉ là đối tượng nhận hỗ trợ mà có thể trở thành chủ thể tham gia giải quyết vấn đề.

Đây là bước chuyển quan trọng:

Từ “làm cho cộng đồng” → “làm cùng cộng đồng”.

UNV cũng nhấn mạnh rằng tình nguyện không chỉ là cung cấp dịch vụ mà còn có thể thúc đẩy sự tham gia, niềm tin, đoàn kết và khả năng phục hồi của cộng đồng.

4. SOCIAL IMPACT LÀ GÌ?

Social Impact – Tác động xã hội có thể hiểu đơn giản là những thay đổi có ý nghĩa đối với con người, cộng đồng hoặc xã hội phát sinh từ một hoạt động, chương trình, dự án, tổ chức hoặc khoản đầu tư.

Tuy nhiên, Social Impact không chỉ hỏi:

“Chúng ta đã làm gì?”

Mà còn hỏi:

• Ai đã thay đổi?
• Thay đổi như thế nào?
• Mức độ thay đổi ra sao?
• Thay đổi đó có thực sự liên quan đến hoạt động hay không?
• Thay đổi có duy trì sau chương trình không?
• Có thể mở rộng mô hình không?
• Có tác động ngoài dự kiến hay tác động tiêu cực nào không?

OECD định nghĩa social impact measurement là quá trình đánh giá giá trị xã hội được tạo ra từ hoạt động của một tổ chức, nhằm hiểu mức độ thay đổi đối với phúc lợi con người hoặc điều kiện môi trường và mức độ thay đổi có thể được quy cho hoạt động của tổ chức. OECD đồng thời lưu ý rằng không có một tiêu chuẩn quốc tế duy nhất cho đo lường Social Impact và các phương pháp kết hợp cả dữ liệu định lượng lẫn định tính thường phù hợp hơn.

Có thể hình dung chuỗi tạo tác động như sau:

INPUT → ACTIVITY → OUTPUT → OUTCOME → IMPACT

Ví dụ:

• Input – Nguồn lực

Một dự án giáo dục có:

• 100 triệu đồng ngân sách.
• 20 mentor.
• 10 chuyên gia.
• 1 nền tảng học trực tuyến.

• Activity – Hoạt động

Tổ chức:

• 10 workshop.
• 20 lớp học.
• 5 chương trình mentoring.

• Output – Đầu ra

Kết quả trực tiếp:

• 500 người tham gia.
• 300 người hoàn thành khóa học.
• 1.000 giờ mentoring.

• Outcome – Kết quả thay đổi

Sau chương trình:

• Người học tăng kiến thức.
• Người học cải thiện kỹ năng.
• Một số người bắt đầu dự án.
• Một số người tìm được việc làm.

• Impact – Tác động

Trong dài hạn:

• Khả năng việc làm của người trẻ được cải thiện.
• Năng lực cộng đồng được nâng lên.
• Các dự án mới được hình thành.
• Một số giải pháp được nhân rộng.
• Cộng đồng có thêm khả năng tự giải quyết vấn đề.

500 người tham gia là Output.

300 người hoàn thành khóa học là Output.

Nhưng nếu 200 người thực sự áp dụng kiến thức, 80 người cải thiện năng lực nghề nghiệp và 30 người tạo ra những dự án mới thì chúng ta bắt đầu có dữ liệu để bàn về Outcome và Impact.

Đây chính là tư duy quan trọng của Social Impact.

5. VẬY SOCIAL IMPACT KHÁC HOẠT ĐỘNG THIỆN NGUYỆN Ở ĐÂU?

Có thể hình dung sự khác biệt thông qua bảng sau:

Khía cạnh	Từ thiện	Thiện nguyện	Hoạt động cộng đồng	Social Impact
Trọng tâm	Hỗ trợ nhu cầu	Sự tham gia tự nguyện	Hành động tập thể	Thay đổi xã hội
Câu hỏi chính	Ai cần giúp?	Tôi có thể đóng góp gì?	Cộng đồng cùng làm gì?	Điều gì đã thực sự thay đổi?
Thời gian	Thường ngắn hạn	Ngắn hoặc dài hạn	Ngắn/trung/dài hạn	Thường quan tâm dài hạn
Đo lường	Người nhận, giá trị hỗ trợ	Số người, giờ đóng góp	Người tham gia, hoạt động	Outcome, Impact và chất lượng thay đổi
Mục tiêu	Giảm khó khăn	Đóng góp	Giải quyết vấn đề chung	Tạo thay đổi có ý nghĩa và bền vững
Cách tiếp cận	Cho đi	Tham gia	Cùng hành động	Thiết kế – triển khai – đo lường – cải thiện

Tuy nhiên, bốn khái niệm này không loại trừ lẫn nhau.

Một dự án Social Impact hoàn toàn có thể sử dụng hoạt động thiện nguyện.

Một chương trình cộng đồng có thể bắt đầu bằng hoạt động từ thiện.

Một tình nguyện viên có thể trở thành Project Leader.

Vấn đề không nằm ở việc gọi tên hoạt động là gì mà nằm ở mục tiêu, cách thiết kế và kết quả thay đổi thực tế.

6. VÌ SAO DOANH NGHIỆP NGÀY CÀNG QUAN TÂM ĐẾN SOCIAL IMPACT?

Social Impact ngày nay không còn chỉ thuộc về các tổ chức phi lợi nhuận.

Doanh nghiệp, nhà đầu tư, quỹ, tổ chức xã hội và cộng đồng ngày càng quan tâm đến việc vốn, sản phẩm, dịch vụ và hoạt động kinh doanh có thể tạo ra những ảnh hưởng gì đối với xã hội.

Một minh chứng đáng chú ý là thị trường Impact Investing – đầu tư tạo tác động.

Theo Global Impact Investing Network (GIIN), năm 2024 có hơn 3.907 tổ chức quản lý khoảng 1,571 nghìn tỷ USD tài sản đầu tư tạo tác động trên toàn cầu. GIIN ước tính thị trường này đã tăng trưởng với tốc độ CAGR khoảng 21% từ năm 2019.

Impact Investing được GIIN định nghĩa xoay quanh việc tạo ra tác động xã hội và môi trường tích cực, có thể đo lường, đồng thời tạo ra lợi nhuận tài chính.

Điều này cho thấy một thay đổi quan trọng:

Tác động xã hội đang dần được nhìn nhận không chỉ là hoạt động “cho đi”, mà còn là một phần của cách thiết kế vốn, doanh nghiệp và giải pháp.

Doanh nghiệp có thể tạo Social Impact thông qua:

• Sản phẩm giải quyết vấn đề xã hội.
• Việc làm công bằng và bao trùm.
• Giáo dục và phát triển nhân lực.
• Sản xuất bền vững.
• CSR.
• ESG.
• Impact investing.
• Social enterprise.
• Chuỗi cung ứng có trách nhiệm.
• Các chương trình phát triển cộng đồng.

7. NGƯỜI TRẺ CŨNG ĐANG QUAN TÂM NHIỀU HƠN ĐẾN “PURPOSE”

Social Impact ngày càng được quan tâm không chỉ vì doanh nghiệp thay đổi mà còn vì người lao động và người tiêu dùng đang đặt nhiều câu hỏi hơn về giá trị xã hội của tổ chức.

Khảo sát Gen Z và Millennials năm 2024 của Deloitte thực hiện với gần 23.000 người tại 44 quốc gia cho thấy gần 9/10 người được khảo sát nói purpose – mục đích/ý nghĩa – quan trọng đối với sự hài lòng trong công việc. Khoảng 6/10 Gen Z và Millennials cho rằng doanh nghiệp có khả năng tác động đến các vấn đề xã hội; 3/4 cho biết tác động xã hội của tổ chức là một yếu tố quan trọng khi cân nhắc nhà tuyển dụng.

Những con số này không có nghĩa mọi người đều có cùng quan điểm về Social Impact.

Nhưng chúng cho thấy một xu hướng đáng chú ý:

Con người ngày càng quan tâm đến mối quan hệ giữa công việc, tiêu dùng, doanh nghiệp và những vấn đề xã hội rộng lớn hơn.

Vì vậy, đối với doanh nghiệp, Social Impact không chỉ là câu chuyện truyền thông.

Nó có thể liên quan đến:

Brand → People → Product → Community → Environment → Governance → Long-term Value.

8. SOCIAL IMPACT KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI “LÀM TỪ THIỆN”

Một doanh nghiệp tổ chức một chương trình trao 1.000 phần quà có thể tạo ra giá trị xã hội.

Nhưng chỉ riêng con số 1.000 phần quà chưa đủ để kết luận rằng doanh nghiệp đã tạo ra Social Impact lớn.

Cần tiếp tục đặt câu hỏi:

• Người nhận có thực sự cần những phần quà đó không?
• Hỗ trợ giải quyết vấn đề trong bao lâu?
• Có thay đổi nào sau chương trình?
• Có nhóm nào bị bỏ sót?
• Hoạt động có tạo ra sự phụ thuộc không?
• Có cơ chế phản hồi từ cộng đồng không?
• Có dữ liệu trước và sau chương trình không?
• Có thể cải thiện hoặc nhân rộng mô hình không?

Đó là lý do Impact Measurement – Đo lường tác động ngày càng quan trọng.

OECD cho rằng đo lường và quản trị tác động giúp các tổ chức hiểu rõ hơn đóng góp của mình cho xã hội, đồng thời sử dụng dữ liệu để cải thiện việc thực hiện sứ mệnh.

Nói cách khác:

Làm tốt là chưa đủ. Cần biết mình đã tạo ra thay đổi gì.

9. TƯ DUY SOCIAL IMPACT CHO NGƯỜI TRẺ VÀ CỘNG ĐỒNG

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của tư duy Social Impact là chuyển từ:

“Tôi muốn giúp đỡ mọi người.”

sang:

“Tôi muốn hiểu vấn đề, cùng cộng đồng thiết kế giải pháp và tạo ra thay đổi có thể chứng minh.”

Một người trẻ muốn xây dựng dự án cộng đồng có thể bắt đầu bằng 7 câu hỏi:

•  Vấn đề là gì?

Không bắt đầu bằng ý tưởng mình thích mà bắt đầu bằng vấn đề thực tế.

• Ai đang chịu ảnh hưởng?

Xác định rõ nhóm đối tượng thay vì nói chung chung “cộng đồng”.

• Nguyên nhân của vấn đề là gì?

Phân biệt triệu chứng và nguyên nhân gốc rễ.

• Giải pháp là gì?

Giải pháp cần phù hợp với nguồn lực và bối cảnh thực tế.

• Hoạt động tạo ra kết quả gì?

Xác định Output và Outcome ngay từ giai đoạn thiết kế.

• Đo lường bằng cách nào?

Có thể sử dụng:

• Số liệu định lượng.
• Khảo sát trước – sau.
• Phỏng vấn.
• Case study.
• Feedback.
• Chỉ số hành vi.
• Chỉ số tiếp cận.
• Chỉ số duy trì.
• Dữ liệu cộng đồng.

• Điều gì xảy ra sau khi dự án kết thúc?

Đây là câu hỏi rất quan trọng.

Một dự án có thực sự tạo tác động nếu mọi thay đổi biến mất ngay sau khi chương trình kết thúc?

10. TỪ “LÀM VIỆC TỐT” ĐẾN “KIẾN TẠO TÁC ĐỘNG”

Từ thiện, thiện nguyện và hoạt động cộng đồng đều có vai trò quan trọng trong xã hội.

Nhưng Social Impact mở rộng câu chuyện sang một cấp độ khác:

Không chỉ trao đi → mà tạo năng lực.

Không chỉ giải quyết nhu cầu → mà tìm hiểu nguyên nhân.

Không chỉ tổ chức hoạt động → mà tạo ra thay đổi.

Không chỉ đếm số người tham gia → mà quan sát kết quả.

Không chỉ kết thúc một chương trình → mà hướng đến giá trị dài hạn.

Đây cũng là lý do Social Impact đang trở thành một lĩnh vực giao thoa giữa phát triển con người, giáo dục, cộng đồng, doanh nghiệp, đầu tư, môi trường, công nghệ và đổi mới xã hội.

Đối với MuoiBa SaoSang Ecosystem, tư duy này có thể được cô đọng thành một hành trình:

Hiểu vấn đề → Kết nối con người → Thiết kế giải pháp → Hành động → Đo lường → Học hỏi → Nhân rộng tác động.

Bởi một xã hội tốt hơn không chỉ được tạo nên từ những người muốn làm điều tốt.

Nó cần những con người hiểu vấn đề, có năng lực hành động, biết hợp tác và có khả năng biến nguồn lực thành những thay đổi có ý nghĩa.

Social Impact vì thế không phải là một hoạt động đơn lẻ. Đó là một cách tư duy về cách con người, tổ chức và cộng đồng tạo ra giá trị cho xã hội.

11. TÓM TẮT

Từ thiện tập trung nhiều vào việc hỗ trợ nhu cầu trước mắt.

Thiện nguyện tập trung vào sự tham gia tự nguyện và đóng góp thời gian, năng lực, nguồn lực.

Hoạt động cộng đồng tập trung vào việc huy động con người cùng tham gia giải quyết một vấn đề chung.

Social Impact tập trung vào những thay đổi thực tế, có ý nghĩa và có thể được quan sát, đánh giá hoặc đo lường đối với con người, cộng đồng và xã hội.

Không phải mọi hoạt động từ thiện đều là một dự án Social Impact. Nhưng một dự án Social Impact hoàn toàn có thể sử dụng từ thiện, thiện nguyện và hoạt động cộng đồng như những công cụ để tạo ra tác động.

Điểm khác biệt nằm ở tư duy:

Activity – Chúng ta đã làm gì?

→ Output – Chúng ta tạo ra điều gì?

→ Outcome – Điều gì đã thay đổi?

→ Impact – Thay đổi đó có ý nghĩa và duy trì như thế nào?

Đó chính là nền tảng để chuyển từ “hoạt động vì cộng đồng” sang “kiến tạo tác động xã hội”.