Impact Thinking – Từ “làm điều tốt” đến “tạo ra thay đổi”

Trong những năm gần đây, ngày càng nhiều người trẻ quan tâm đến hoạt động cộng đồng, tình nguyện, giáo dục, môi trường, sức khỏe tinh thần, bình đẳng cơ hội và phát triển bền vững. Một ý tưởng tốt có thể bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản: “Mình có thể làm gì để giúp ích cho cộng đồng?”

Nhưng nếu muốn đi xa hơn, câu hỏi cần được thay đổi thành:

“Vấn đề xã hội nào đang tồn tại? Vì sao nó xảy ra? Chúng ta muốn thay đổi điều gì? Và làm thế nào để biết sự thay đổi đó thực sự xảy ra?”

Đó chính là nền tảng của Impact Thinking – tư duy tạo tác động.

Theo OECD, Social Impact Measurement là quá trình tìm hiểu những thay đổi đối với phúc lợi của con người hoặc điều kiện môi trường đã xảy ra ở mức độ nào và tổ chức đã đóng góp như thế nào vào những thay đổi đó. OECD cũng lưu ý rằng “impact” thường bị sử dụng để chỉ cả chuỗi kết quả từ đầu ra trước mắt đến kết quả trung gian và tác động dài hạn.

Vì vậy, một dự án cộng đồng không chỉ cần tấm lòng, mà còn cần tư duy, thiết kế, dữ liệu, sự tham gia của cộng đồng và khả năng đo lường thay đổi.

1. IMPACT THINKING LÀ GÌ? TƯ DUY TẠO TÁC ĐỘNG DÀNH CHO NGƯỜI TRẺ

Impact Thinking có thể hiểu đơn giản là cách tư duy bắt đầu từ sự thay đổi mong muốn, sau đó quay ngược lại để xác định cần làm gì.

Tư duy truyền thống thường bắt đầu bằng:

“Mình muốn tổ chức một chương trình.”

Trong khi Impact Thinking bắt đầu bằng:

“Mình muốn giải quyết vấn đề gì và tạo ra thay đổi nào?”

Hai cách tiếp cận này dẫn đến hai kiểu thiết kế dự án rất khác nhau.

Ví dụ, một nhóm sinh viên nhận thấy nhiều học sinh ở khu vực khó khăn thiếu cơ hội tiếp cận kỹ năng số.

Cách tiếp cận thứ nhất:

Tổ chức workshop → mời diễn giả → tặng tài liệu → chụp ảnh → truyền thông.

Cách tiếp cận theo Impact Thinking:

Xác định khoảng cách kỹ năng → tìm hiểu nguyên nhân → xác định nhóm hưởng lợi → thiết kế chương trình → đo kiến thức/kỹ năng trước và sau → theo dõi khả năng áp dụng → cải thiện chương trình.

Điểm khác biệt nằm ở câu hỏi:

“Chúng ta đã tổ chức gì?”
so với
“Sau khi chúng ta hành động, điều gì đã thay đổi?”

Đây là một khác biệt rất quan trọng.

Tại Việt Nam, UNICEF cho biết chỉ khoảng 36% người trẻ 15–24 tuổi có kỹ năng số cơ bản, trong khi khoảng cách tiếp cận cơ hội học tập trực tuyến giữa các khu vực vẫn tồn tại.

Những dữ liệu như vậy giúp người trẻ nhìn một vấn đề xã hội không chỉ bằng cảm xúc mà còn bằng bằng chứng.

Công thức đơn giản của Impact Thinking

Vấn đề → Nguyên nhân → Nhóm hưởng lợi → Thay đổi mong muốn → Giải pháp → Kết quả → Tác động → Đo lường

Đây cũng là cách một ý tưởng cộng đồng có thể chuyển hóa thành một dự án tạo tác động xã hội.

2. TỪ “LÀM ĐIỀU TỐT” ĐẾN “TẠO RA THAY ĐỔI”: HIỂU ĐÚNG VỀ SOCIAL IMPACT

“Làm điều tốt” và “tạo tác động xã hội” có mối liên hệ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Một hoạt động có thể mang lại giá trị tức thời nhưng chưa chắc tạo ra sự thay đổi lâu dài.

Hãy thử hình dung:

Một nhóm bạn tổ chức chương trình trao tặng 500 phần quà cho 500 gia đình khó khăn.

Đây chắc chắn là một hoạt động có giá trị nếu được thực hiện đúng đối tượng, đúng nhu cầu và minh bạch.

Nhưng câu hỏi tiếp theo là:

Sau khi nhận quà, điều gì thay đổi?

Nếu vấn đề mà cộng đồng đang đối mặt là thiếu sinh kế ổn định, thì 500 phần quà có thể giúp giảm khó khăn trong ngắn hạn, nhưng chưa chắc giải quyết nguyên nhân sâu xa.

Trong trường hợp này, hoạt động thiện nguyện có thể là một phần của giải pháp, nhưng không nên tự động đồng nhất nó với tác động xã hội dài hạn.

OECD nhấn mạnh rằng tác động có thể bao gồm những thay đổi tích cực hoặc tiêu cực, dự kiến hoặc ngoài dự kiến, và việc xác định mối liên hệ giữa hoạt động với thay đổi xã hội là một thách thức quan trọng.

Hãy phân biệt 4 tầng:

1. Input – Nguồn lực

Tiền, nhân sự, thời gian, chuyên gia, địa điểm, thiết bị.

1. Activity – Hoạt động

Workshop, đào tạo, tư vấn, truyền thông, tình nguyện, hỗ trợ vật chất…

1. Output – Đầu ra

Số người tham gia, số lớp học, số buổi đào tạo, số tài liệu phát hành, số sản phẩm hoàn thành.

1. Outcome – Kết quả

Người tham gia có thêm kiến thức, kỹ năng, hành vi, cơ hội hoặc khả năng tiếp cận nguồn lực.

1. Impact – Tác động

Những thay đổi có ý nghĩa và lâu dài hơn đối với con người, cộng đồng hoặc môi trường.

OECD khuyến nghị logic model có thể giúp tổ chức phân biệt inputs, outputs, outcomes và impacts, từ đó nhìn rõ hơn mối quan hệ giữa hoạt động và thay đổi mong muốn.

Ví dụ:

100 người tham dự workshop
→ là Output.

80 người cải thiện điểm đánh giá kiến thức sau chương trình
→ là Outcome.

Sau 6–12 tháng, một tỷ lệ đáng kể người tham gia áp dụng kỹ năng vào học tập/công việc và cải thiện kết quả
→ có thể là bằng chứng cho Outcome dài hạn và đóng góp vào Impact.

Vì vậy:

100 người tham gia ≠ 100 người được tạo tác động.

Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của Impact Thinking.

3. VÌ SAO MỘT HOẠT ĐỘNG Ý NGHĨA CHƯA CHẮC ĐÃ TẠO RA TÁC ĐỘNG XÃ HỘI?

Một hoạt động có thể rất cảm động, có nhiều người tham gia và nhận được nhiều lượt chia sẻ trên mạng xã hội nhưng vẫn chưa đủ dữ liệu để kết luận rằng nó tạo ra tác động xã hội.

Có ít nhất 5 lý do.

3.1. Chưa xác định đúng vấn đề

Không phải mọi vấn đề nhìn thấy đều là nguyên nhân gốc.

Ví dụ:

“Sinh viên thiếu việc làm.”

Đây mới là một hiện tượng.

Nguyên nhân có thể liên quan đến kỹ năng, thông tin nghề nghiệp, trải nghiệm thực tế, mạng lưới quan hệ, cơ hội tuyển dụng hoặc sự phù hợp giữa đào tạo và nhu cầu thị trường.

Nếu dự án chỉ cung cấp một buổi truyền cảm hứng nhưng không tác động đến nguyên nhân phù hợp, khả năng tạo thay đổi sẽ bị giới hạn.

3.2. Chưa xác định rõ người hưởng lợi

Một dự án xã hội không nên chỉ trả lời:

“Chúng ta muốn giúp ai?”

mà cần trả lời cụ thể hơn:

• Họ là ai?
• Đang ở đâu?
• Vấn đề gì?
• Mức độ vấn đề như thế nào?
• Họ thực sự cần gì?
• Họ có tham gia vào quá trình thiết kế giải pháp không?

OECD nhấn mạnh việc xác định các nhóm hưởng lợi trực tiếp, gián tiếp và các bên liên quan là một phần quan trọng trong việc xây dựng chiến lược thay đổi.

3.3. Chỉ đo hoạt động thay vì đo sự thay đổi

Đây là lỗi phổ biến.

Một báo cáo có thể ghi:

• 10 workshop;
• 500 người tham gia;
• 30 mentor;
• 20 bài truyền thông;
• 100 bộ tài liệu.

Những con số này quan trọng nhưng chủ yếu mô tả quy mô hoạt động.

Một báo cáo Impact cần tiến thêm một bước:

• Bao nhiêu người thay đổi kiến thức?
• Bao nhiêu người thay đổi kỹ năng?
• Bao nhiêu người thay đổi hành vi?
• Có bao nhiêu người tiếp tục áp dụng sau chương trình?
• Những thay đổi đó có ý nghĩa gì đối với cuộc sống của họ?

OECD cho rằng đo lường tác động không nên chỉ phục vụ báo cáo bên ngoài mà cần trở thành một phần của quá trình quản lý, học hỏi và cải thiện liên tục.

4. MỘT DỰ ÁN TẠO TÁC ĐỘNG XÃ HỘI CẦN NHỮNG YẾU TỐ NÀO?

Một dự án có thể bắt đầu bằng một ý tưởng rất nhỏ, nhưng nên xây dựng ít nhất 8 yếu tố nền tảng.

1. Social Problem – Vấn đề xã hội

Vấn đề phải được mô tả rõ ràng và dựa trên bằng chứng.

1. Target Beneficiaries – Nhóm hưởng lợi

Xác định cụ thể ai là người dự án muốn tạo thay đổi.

1. Root Cause – Nguyên nhân

Không chỉ mô tả “cái gì đang xảy ra” mà cần tìm hiểu “vì sao nó xảy ra”.

1. Impact Goal – Mục tiêu tác động

Dự án muốn tạo ra thay đổi nào?

Ví dụ:

Không chỉ “đào tạo 1.000 thanh niên”.

Mà:

“Cải thiện năng lực quản lý dự án cộng đồng của thanh niên để họ có khả năng tự thiết kế và triển khai sáng kiến tại địa phương.”

1. Theory of Change – Lý thuyết thay đổi

Đây là câu trả lời cho:

“Tại sao những hoạt động này có thể dẫn đến sự thay đổi mà dự án mong muốn?”

Một logic đơn giản:

Đào tạo → tăng kiến thức → thực hành → tăng năng lực → triển khai dự án → tạo kết quả cho cộng đồng.

OECD xem việc xây dựng Theory of Change hoặc logic model là công cụ quan trọng để giải thích mối quan hệ giữa “những gì được thực hiện” và “những gì muốn thay đổi”.

1. Measurement – Đo lường

Mỗi dự án nên có các chỉ số phù hợp.

Có thể chia thành:

Output indicators:
Số người, số buổi, số sản phẩm.

Outcome indicators:
Kiến thức, kỹ năng, hành vi, khả năng tiếp cận.

Impact indicators:
Những thay đổi dài hạn và có ý nghĩa đối với cộng đồng.

1. Stakeholder Participation – Sự tham gia của các bên liên quan

Người hưởng lợi không nên chỉ là “người nhận”.

Họ có thể tham gia vào:

Xác định vấn đề → thiết kế → thử nghiệm → phản hồi → triển khai → đánh giá.

Sự tham gia này giúp dự án giảm nguy cơ thiết kế giải pháp dựa trên giả định của người tổ chức.

1. Sustainability & Scalability – Tính bền vững và khả năng mở rộng

Một dự án tốt cần đặt câu hỏi:

Nếu nguồn tài trợ kết thúc thì điều gì còn lại?

Có thể là:

• một đội ngũ địa phương;
• một bộ công cụ;
• một mô hình đào tạo;
• một mạng lưới;
• một nền tảng;
• một quy trình;
• một năng lực mới trong cộng đồng.

Đó mới là nền tảng để tác động có khả năng tiếp tục sau khi chương trình kết thúc.

5. NGƯỜI TRẺ CÓ THỂ BẮT ĐẦU IMPACT THINKING NHƯ THẾ NÀO?

Người trẻ không nhất thiết phải có ngân sách lớn mới có thể tạo tác động xã hội.

Một dự án có thể bắt đầu từ một vấn đề rất nhỏ trong chính trường học, khu phố, nơi làm việc hoặc cộng đồng của mình.

Hãy thử sử dụng 7 câu hỏi:

1. Vấn đề là gì?
2. Ai đang chịu ảnh hưởng?
3. Vì sao vấn đề tồn tại?
4. Chúng ta muốn thay đổi điều gì?
5. Giải pháp của mình tác động vào nguyên nhân nào?
6. Làm thế nào để đo được sự thay đổi?
7. Sau khi dự án kết thúc, điều gì sẽ tiếp tục tồn tại?

Nếu chưa trả lời được 7 câu hỏi này, có thể dự án vẫn đang ở giai đoạn ý tưởng hoạt động, chưa phải một mô hình tác động hoàn chỉnh.

Tại Việt Nam, UNDP đã triển khai Youth Co:Lab nhằm hỗ trợ thanh niên phát triển các ý tưởng và mô hình kinh doanh hướng đến tác động xã hội bền vững; cách tiếp cận này đặt người trẻ vào vị trí chủ thể của đổi mới xã hội và kết nối nhiều khu vực như nhà nước, doanh nghiệp, học thuật và các tổ chức thanh niên.

UNDP cũng ghi nhận hơn 1.260 người trẻ tại Việt Nam đã tham gia các khảo sát và phỏng vấn trong nghiên cứu Youth4Climate năm 2024 về chuyển dịch năng lượng công bằng và giáo dục biến đổi khí hậu. Kết quả cho thấy người trẻ có sự quan tâm đến việc đóng góp cho một tương lai xanh hơn, đồng thời vẫn tồn tại nhu cầu về thông tin và đào tạo để họ tham gia hiệu quả hơn.

Điều này cho thấy một điểm quan trọng:

Người trẻ không chỉ cần cơ hội để tham gia. Họ cần năng lực để biến sự quan tâm thành hành động có chất lượng.

6. SOCIAL IMPACT KHÔNG CHỈ LÀ “GIÚP ĐƯỢC BAO NHIÊU NGƯỜI”

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là dùng số lượng người hưởng lợi như thước đo duy nhất của tác động.

Ví dụ:

Dự án A: 10.000 người tham gia nhưng chỉ có 5% tiếp tục áp dụng.

Dự án B: 500 người tham gia nhưng 60% duy trì hành vi hoặc năng lực mới sau chương trình.

Không thể chỉ nhìn vào số 10.000 và 500 để kết luận dự án nào tạo ra thay đổi lớn hơn.

Bởi Social Impact cần xem xét nhiều chiều:

Scale – Quy mô

Depth – Mức độ thay đổi

Duration – Thời gian duy trì

Equity – Mức độ công bằng và khả năng tiếp cận

Evidence – Bằng chứng

Contribution – Mức độ đóng góp của dự án vào thay đổi

OECD cũng nhấn mạnh rằng bằng chứng về tác động cần có tính minh bạch, đầy đủ, chính xác và phù hợp với các bên liên quan; đồng thời các phương pháp định lượng và định tính có thể được kết hợp để hiểu tốt hơn những thay đổi xảy ra.

7. TỪ HOẠT ĐỘNG → KẾT QUẢ → TÁC ĐỘNG

Có thể ghi nhớ mô hình đơn giản sau:

ACTIVITY
Chúng ta làm gì?

↓

OUTPUT
Chúng ta tạo ra bao nhiêu?

↓

OUTCOME
Điều gì thay đổi ở người tham gia/cộng đồng?

↓

IMPACT
Sự thay đổi đó có ý nghĩa và lâu dài như thế nào?

↓

LEARNING
Chúng ta học được gì để làm tốt hơn?

Đây là tư duy rất quan trọng đối với những người trẻ muốn trở thành Community Builder, Project Leader, Social Entrepreneur hoặc Changemaker.

Bởi mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra thật nhiều chương trình.

Mục tiêu là tạo ra những thay đổi có ý nghĩa.

8. MUOIBA SAOSANG ECOSYSTEM VÀ TƯ DUY TẠO TÁC ĐỘNG

Tại MuoiBa SaoSang Ecosystem, Social Impact được nhìn nhận không đơn thuần là hoạt động thiện nguyện hay một chiến dịch ngắn hạn.

Đó là một quá trình:

Hiểu vấn đề → Phát triển con người → Kết nối nguồn lực → Xây dựng giải pháp → Hành động → Đo lường → Học hỏi → Tạo tác động.

Tư duy này phù hợp với định hướng phát triển hệ sinh thái:

Phát triển con người → Phát triển cộng đồng → Phát triển dự án → Tạo tác động xã hội.

Một người trẻ có thể bắt đầu bằng việc hiểu chính mình, phát triển năng lực, học cách xây dựng dự án và cuối cùng chuyển hóa kiến thức thành giá trị cho cộng đồng.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước nhiều vấn đề liên quan đến giáo dục, kỹ năng, chuyển đổi số, môi trường, sức khỏe tinh thần, việc làm và bất bình đẳng cơ hội, nhu cầu về những người trẻ có khả năng nhìn vấn đề bằng dữ liệu, thiết kế giải pháp và đo lường kết quả ngày càng trở nên quan trọng. UNICEF hiện cũng ghi nhận những khoảng cách đáng kể về cơ hội giáo dục giữa các nhóm trẻ em khác nhau; chẳng hạn, chỉ khoảng một nửa trẻ em ở khu vực nông thôn và một phần ba trẻ em thuộc các hộ nghèo nhất hoàn thành giáo dục trung học phổ thông.

Vì vậy, Impact Thinking không phải một khái niệm dành riêng cho các tổ chức lớn.

Đó là một năng lực mà người trẻ có thể rèn luyện từ những dự án nhỏ nhất.

9. KẾT LUẬN: ĐỪNG CHỈ HỎI “MÌNH ĐÃ LÀM ĐƯỢC GÌ?”

Một hoạt động cộng đồng có thể bắt đầu từ lòng tốt.

Nhưng một dự án tạo tác động xã hội cần đi xa hơn lòng tốt.

Nó cần:

Một vấn đề thật.
Một nhóm người thật.
Một nguyên nhân cần được hiểu.
Một mục tiêu thay đổi rõ ràng.
Một giải pháp có logic.
Một quá trình triển khai có trách nhiệm.
Một hệ thống đo lường.
Và những bằng chứng cho thấy điều gì đã thực sự thay đổi.

Nếu “làm điều tốt” đặt câu hỏi:

“Mình có thể giúp gì?”

thì Impact Thinking đặt thêm những câu hỏi:

“Giúp bằng cách nào?”
“Tại sao cách này có thể tạo ra thay đổi?”
“Thay đổi ở đâu?”
“Thay đổi đến mức nào?”
“Thay đổi có duy trì không?”
“Và chúng ta có bằng chứng gì?”

Đó chính là bước chuyển từ Activity sang Impact.

Và cũng là bước chuyển từ một người tham gia hoạt động cộng đồng trở thành một người kiến tạo giá trị cho cộng đồng.