Phát triển bền vững (Sustainable Development) không còn là khái niệm chỉ dành cho các chính phủ, tổ chức quốc tế hay doanh nghiệp lớn. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, bất bình đẳng, chuyển đổi số, thay đổi thị trường lao động và những vấn đề xã hội ngày càng phức tạp, phát triển bền vững đang trở thành một nền tảng quan trọng để mỗi cá nhân, cộng đồng và tổ chức suy nghĩ về tương lai.

Năm 2015, các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc thông qua Chương trình Nghị sự 2030 vì Phát triển Bền vững, với 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững – Sustainable Development Goals (SDGs) và 169 chỉ tiêu cụ thể.

Đối với Việt Nam, chủ đề này càng có ý nghĩa khi người trẻ là một lực lượng xã hội quan trọng. Một khảo sát của UNDP năm 2017–2018 thu thập 7.116 câu trả lời của thanh niên tại cả 63 tỉnh, thành phố, cho thấy việc nâng cao hiểu biết và tạo cơ hội để người trẻ tham gia thực hiện SDGs là một vấn đề đáng được quan tâm.

1. Phát triển bền vững và phát triển xã hội: Hai khái niệm liên quan như thế nào?

Phát triển xã hội là gì?

Phát triển xã hội (Social Development) có thể hiểu là quá trình cải thiện chất lượng đời sống của con người và năng lực của xã hội, bao gồm những vấn đề như giáo dục, y tế, việc làm, bình đẳng, an sinh xã hội, cơ hội tiếp cận nguồn lực, sự tham gia của người dân và khả năng hòa nhập của các nhóm khác nhau.

Một xã hội phát triển không đơn giản là xã hội có GDP cao.

Nếu kinh tế tăng trưởng nhưng một bộ phận dân cư bị bỏ lại phía sau, chất lượng giáo dục không đồng đều, môi trường suy thoái hoặc cơ hội tiếp cận các dịch vụ thiết yếu bị hạn chế, thì sự phát triển đó vẫn đặt ra những câu hỏi lớn về tính toàn diện.

Phát triển bền vững rộng hơn phát triển xã hội

Phát triển bền vững đặt câu hỏi rộng hơn:

Làm thế nào để đáp ứng nhu cầu của con người hôm nay mà không làm suy giảm khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai?

Khái niệm này được phổ biến rộng rãi từ Báo cáo Brundtland năm 1987 và sau đó trở thành một nền tảng quan trọng trong tư duy phát triển quốc tế. UNDP Việt Nam cũng sử dụng định nghĩa này khi nói về phát triển bền vững và hành động vì khí hậu.

Có thể hình dung mối quan hệ giữa hai khái niệm như sau:

Phát triển xã hội → tập trung vào con người và xã hội

Phát triển bền vững → kết nối con người + kinh tế + môi trường + thể chế + tương lai

Vì vậy, phát triển xã hội là một thành phần quan trọng của phát triển bền vững.

Ví dụ, một dự án xây trường học cho trẻ em vùng khó khăn có thể đóng góp vào phát triển xã hội thông qua giáo dục. Nhưng nếu dự án đồng thời sử dụng nguồn lực hiệu quả, giảm tác động môi trường, có cơ chế vận hành lâu dài, có sự tham gia của cộng đồng và tạo ra năng lực tự phát triển cho địa phương thì dự án đó tiếp cận gần hơn với tư duy phát triển bền vững.

Điểm quan trọng là không nên tách rời con người khỏi môi trường và nền kinh tế.

UNDP tại Việt Nam hiện cũng tiếp cận phát triển theo hướng tích hợp giữa thịnh vượng kinh tế, môi trường, quản trị, công bằng và khả năng chống chịu.

2. Từ “phát triển” đến “phát triển bền vững”: Xã hội đã thay đổi tư duy như thế nào?

Trong lịch sử hiện đại, tư duy về phát triển đã trải qua một quá trình thay đổi đáng kể.

Giai đoạn 1: Phát triển được nhìn qua lăng kính tăng trưởng kinh tế

Trong một thời gian dài, các chỉ số kinh tế như sản lượng, thu nhập, công nghiệp hóa và cơ sở hạ tầng thường được xem là những thước đo quan trọng của phát triển.

Tăng trưởng kinh tế giúp tạo ra việc làm, nâng cao thu nhập và mở rộng khả năng đầu tư cho giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng.

Tuy nhiên, tăng trưởng cũng có thể đi kèm những hệ quả ngoài mong muốn nếu tài nguyên bị khai thác quá mức, ô nhiễm gia tăng hoặc lợi ích phát triển phân bổ không đồng đều.

Giai đoạn 2: Con người trở thành trung tâm của phát triển

Tư duy phát triển dần chuyển từ câu hỏi:

“Nền kinh tế tăng trưởng bao nhiêu?”

sang những câu hỏi rộng hơn:

Người dân có sống tốt hơn không?
Trẻ em có được tiếp cận giáo dục chất lượng không?
Người lao động có việc làm tử tế không?
Các nhóm yếu thế có cơ hội tham gia không?
Bất bình đẳng có được giảm thiểu không?
Con người có khả năng phát triển năng lực của chính mình không?

Đây là bước chuyển quan trọng từ economic growth sang human development.

Giai đoạn 3: Nhìn nhận sự phát triển như một hệ thống

Từ cuối thế kỷ XX đến nay, xã hội ngày càng nhận thức rõ rằng kinh tế, xã hội và môi trường có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau.

Một nền kinh tế phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên.

Một cộng đồng khỏe mạnh cần môi trường sống an toàn.

Một lực lượng lao động có năng lực cần giáo dục và sức khỏe.

Một xã hội bao trùm cần thể chế, luật pháp và cơ hội bình đẳng.

Vì vậy, phát triển bền vững không phải là “thêm một mục tiêu môi trường” vào chiến lược phát triển. Đó là thay đổi cách chúng ta định nghĩa thành công của sự phát triển.

3. Các Mục tiêu Phát triển Bền vững SDGs của Liên Hợp Quốc là gì?

SDGs – Sustainable Development Goals, hay Mục tiêu Phát triển Bền vững, là 17 mục tiêu toàn cầu được Liên Hợp Quốc thông qua năm 2015 trong khuôn khổ Chương trình Nghị sự 2030.

17 mục tiêu được cụ thể hóa thành 169 targets, nhằm định hướng hành động toàn cầu đến năm 2030.

Điểm đặc biệt của SDGs là các mục tiêu không hoạt động độc lập.

Ví dụ:

Giảm nghèo có liên quan đến giáo dục.

Giáo dục có liên quan đến việc làm.

Việc làm có liên quan đến tăng trưởng kinh tế.

Tăng trưởng kinh tế có liên quan đến tiêu dùng và sản xuất bền vững.

Tất cả lại liên quan đến bất bình đẳng, môi trường, thể chế và quan hệ hợp tác.

Do đó, SDGs nên được nhìn như một hệ thống mục tiêu có tính liên kết, thay vì 17 danh sách riêng biệt.

4. 17 Sustainable Development Goals và ý nghĩa đối với người trẻ Việt Nam

Theo Liên Hợp Quốc, 17 SDGs bao gồm:

SDG 1 – No Poverty: Xóa nghèo

Chấm dứt nghèo dưới mọi hình thức ở mọi nơi.

Đối với người trẻ, SDG 1 có thể được kết nối với việc phát triển năng lực nghề nghiệp, tạo sinh kế, khởi nghiệp có trách nhiệm và hỗ trợ những nhóm có ít cơ hội tiếp cận nguồn lực.

SDG 2 – Zero Hunger: Xóa đói

Hướng tới chấm dứt nạn đói, bảo đảm an ninh lương thực, cải thiện dinh dưỡng và thúc đẩy nông nghiệp bền vững.

Người trẻ có thể tham gia thông qua giáo dục dinh dưỡng, giảm lãng phí thực phẩm, nông nghiệp đổi mới và các dự án hỗ trợ cộng đồng.

SDG 3 – Good Health and Well-being: Sức khỏe và hạnh phúc

Mục tiêu hướng đến cuộc sống khỏe mạnh và thúc đẩy phúc lợi cho mọi người ở mọi lứa tuổi.

Điều này mở rộng cách nhìn về sức khỏe, bao gồm cả khả năng tiếp cận dịch vụ, phòng ngừa và xây dựng môi trường sống lành mạnh.

SDG 4 – Quality Education: Giáo dục chất lượng

Bảo đảm giáo dục có chất lượng, công bằng, bao trùm và thúc đẩy cơ hội học tập suốt đời.

Đây là SDG có mối liên hệ trực tiếp với phát triển con người.

Người trẻ không chỉ là người tiếp nhận giáo dục mà còn có thể trở thành người học, người chia sẻ tri thức, mentor, educator và community builder.

SDG 5 – Gender Equality: Bình đẳng giới

Thúc đẩy bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ, trẻ em gái.

Trong môi trường học tập, nghề nghiệp và cộng đồng, người trẻ có thể đóng góp bằng cách xây dựng những không gian tôn trọng, công bằng và không phân biệt đối xử.

SDG 6 – Clean Water and Sanitation: Nước sạch và vệ sinh

Bảo đảm khả năng tiếp cận và quản lý bền vững nước sạch và vệ sinh cho tất cả mọi người.

Đây là vấn đề có liên hệ trực tiếp với sức khỏe, môi trường, sinh kế và chất lượng cuộc sống.

SDG 7 – Affordable and Clean Energy: Năng lượng sạch

Thúc đẩy khả năng tiếp cận năng lượng hiện đại, đáng tin cậy, bền vững và có giá thành phù hợp.

Người trẻ có thể tham gia thông qua đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và các mô hình kinh doanh xanh.

SDG 8 – Decent Work and Economic Growth: Việc làm tử tế và tăng trưởng kinh tế

Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bao trùm và bền vững, việc làm đầy đủ, năng suất và việc làm tử tế.

Đối với người trẻ, đây là vấn đề gắn trực tiếp với career development, entrepreneurship, kỹ năng nghề nghiệp và tương lai việc làm.

SDG 9 – Industry, Innovation and Infrastructure: Công nghiệp, đổi mới và hạ tầng

Thúc đẩy cơ sở hạ tầng có khả năng chống chịu, công nghiệp hóa bao trùm và đổi mới.

Người trẻ có thể đóng góp thông qua công nghệ, startup, social innovation và các giải pháp giải quyết vấn đề xã hội.

SDG 10 – Reduced Inequalities: Giảm bất bình đẳng

Mục tiêu hướng tới giảm bất bình đẳng trong và giữa các quốc gia.

Trong thực tế, điều này có thể bắt đầu từ việc tạo cơ hội tiếp cận giáo dục, việc làm, công nghệ và các nguồn lực phát triển.

SDG 11 – Sustainable Cities and Communities: Thành phố và cộng đồng bền vững

Hướng tới những đô thị và khu dân cư bao trùm, an toàn, có khả năng chống chịu và bền vững.

Đây là không gian quan trọng cho các community projects, urban innovation, môi trường sống và hoạt động xã hội do người trẻ khởi xướng.

SDG 12 – Responsible Consumption and Production: Tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm

Khuyến khích thay đổi mô hình tiêu dùng và sản xuất theo hướng bền vững.

Từ việc hạn chế lãng phí, lựa chọn sản phẩm có trách nhiệm đến xây dựng mô hình kinh doanh bền vững, hành vi cá nhân đều có thể trở thành một phần của SDG 12.

SDG 13 – Climate Action: Hành động vì khí hậu

Kêu gọi hành động khẩn cấp để ứng phó với biến đổi khí hậu và tác động của nó.

Đây là lĩnh vực người trẻ đang có nhiều cơ hội tham gia thông qua giáo dục, truyền thông, nghiên cứu, công nghệ và các dự án cộng đồng.

SDG 14 – Life Below Water: Tài nguyên và hệ sinh thái biển

Bảo tồn và sử dụng bền vững đại dương, biển và tài nguyên biển.

Đối với Việt Nam – một quốc gia có đường bờ biển dài – nhận thức về rác thải nhựa, hệ sinh thái biển và sử dụng tài nguyên biển có ý nghĩa thực tiễn lớn.

SDG 15 – Life on Land: Hệ sinh thái trên cạn

Bảo vệ, phục hồi và sử dụng bền vững hệ sinh thái trên đất liền, rừng và đa dạng sinh học.

Các hoạt động trồng cây, bảo tồn thiên nhiên, phục hồi hệ sinh thái và giáo dục môi trường đều có thể gắn với mục tiêu này.

SDG 16 – Peace, Justice and Strong Institutions: Hòa bình, công lý và thể chế vững mạnh

Thúc đẩy xã hội hòa bình, bao trùm, tiếp cận công lý và xây dựng các thể chế hiệu quả, có trách nhiệm.

Đối với người trẻ, SDG 16 liên quan đến civic engagement, trách nhiệm công dân, minh bạch, pháp luật và sự tham gia vào cộng đồng.

SDG 17 – Partnerships for the Goals: Quan hệ đối tác vì các mục tiêu

SDG 17 nhấn mạnh vai trò của hợp tác và các nguồn lực cần thiết để thực hiện SDGs.

Đây cũng là một tư duy quan trọng đối với các dự án cộng đồng:

Một cá nhân có ý tưởng → một nhóm tạo thành dự án → nhiều tổ chức tạo thành hệ sinh thái → nhiều bên cùng tạo ra tác động.

5. Vì sao người trẻ Việt Nam cần hiểu về SDGs?

Người trẻ không chỉ là “thế hệ tương lai”.

Họ đang học tập, đi làm, khởi nghiệp, sáng tạo nội dung, xây dựng cộng đồng, nghiên cứu, phát triển công nghệ và tham gia giải quyết những vấn đề xã hội ngay trong hiện tại.

UNDP từng ghi nhận người từ 16–30 tuổi chiếm khoảng 1/4 dân số Việt Nam trong nghiên cứu về nhận thức SDGs; một khảo sát toàn quốc đã thu thập hơn 7.000 phản hồi từ thanh niên ở 63 tỉnh, thành phố.

Một báo cáo khác của UNDP về hành động vì khí hậu cho biết thanh niên chiếm khoảng 23% dân số Việt Nam và nhấn mạnh vai trò của họ trong đổi mới, hành động khí hậu và giải quyết các vấn đề phát triển.

Những con số này cho thấy một điều quan trọng:

Phát triển bền vững không phải là câu chuyện xa xôi của thế giới. Nó liên quan trực tiếp đến tương lai nghề nghiệp, chất lượng cuộc sống và khả năng tạo ra giá trị của người trẻ Việt Nam.

Đáng chú ý, các chương trình hỗ trợ thanh niên tại Việt Nam cũng đang tập trung vào kỹ năng, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, hành động khí hậu và tham gia cộng đồng. UNDP hiện cho biết các chương trình dành cho thanh niên đã hỗ trợ hơn 3.000 người trẻ, đào tạo hơn 700 doanh nhân trẻ và ươm tạo 75+ startup do thanh niên dẫn dắt trong khuôn khổ Youth Co:Lab; một số chương trình khác cũng đang hỗ trợ các giải pháp do thanh niên phát triển nhằm tăng khả năng chống chịu của cộng đồng.

6. Từ hiểu SDGs đến hành động: Người trẻ có thể bắt đầu từ đâu?

Hiểu 17 SDGs không có nghĩa là một người trẻ phải trở thành chuyên gia phát triển bền vững.

Điểm quan trọng hơn là biết kết nối vấn đề mình quan tâm với một nhu cầu thực tế của xã hội.

Có thể bắt đầu theo 5 bước:

Bước 1 – Understand Yourself:
Xác định mình quan tâm đến vấn đề gì: giáo dục, môi trường, sức khỏe tinh thần, bình đẳng, việc làm, trẻ em, người yếu thế hay đổi mới xã hội.
Bước 2 – Understand the Problem:
Tìm hiểu vấn đề bằng dữ liệu, nghiên cứu và trải nghiệm thực tế thay vì chỉ dựa trên cảm nhận.
Bước 3 – Develop Your Capacity:
Phát triển kỹ năng nghiên cứu, giao tiếp, quản lý dự án, truyền thông, tài chính, công nghệ hoặc lãnh đạo.
Bước 4 – Create Action:
Biến nhận thức thành một hoạt động, sáng kiến, dự án cộng đồng, sản phẩm hoặc mô hình kinh doanh.
Bước 5 – Measure Impact:
Đặt câu hỏi: Có bao nhiêu người được hưởng lợi? Điều gì thay đổi? Nguồn lực được sử dụng như thế nào? Kết quả có thể duy trì không?

Đây chính là quá trình chuyển từ:

Ý thức → Kiến thức → Kỹ năng → Hành động → Kết quả → Tác động.

7. Phát triển bền vững bắt đầu từ sự trưởng thành của con người

Một dự án xã hội có thể bắt đầu bằng một ý tưởng rất nhỏ.

Một nhóm sinh viên mở lớp học miễn phí.

Một người trẻ tổ chức chiến dịch giảm rác thải.

Một startup tạo ra sản phẩm hỗ trợ người khuyết tật.

Một mentor giúp một bạn trẻ định hướng nghề nghiệp.

Một doanh nghiệp xây dựng chương trình CSR có đo lường tác động.

Những hành động này có thể khác nhau về quy mô nhưng đều đặt ra một câu hỏi chung:

Chúng ta đang tạo ra giá trị gì cho con người và xã hội?

Đó cũng là điểm giao thoa giữa phát triển con người – phát triển cộng đồng – phát triển dự án – tạo tác động xã hội.

Với người trẻ Việt Nam, SDGs có thể được nhìn không chỉ như 17 mục tiêu của Liên Hợp Quốc mà còn như một bản đồ tư duy để hiểu những vấn đề lớn của thế giới và tìm vị trí của chính mình trong quá trình giải quyết chúng.

8. Kết luận

Phát triển bền vững là sự chuyển đổi từ tư duy “phát triển bằng mọi giá” sang tư duy phát triển có trách nhiệm với con người, xã hội, kinh tế, môi trường và các thế hệ tương lai.

17 SDGs của Liên Hợp Quốc cung cấp một khung tham chiếu toàn cầu gồm 17 mục tiêu và 169 targets, bao phủ từ xóa nghèo, giáo dục, sức khỏe, việc làm, bình đẳng đến khí hậu, hệ sinh thái, thể chế và quan hệ đối tác.

Đối với người trẻ Việt Nam, hiểu về SDGs không nhất thiết bắt đầu từ những dự án lớn. Nó có thể bắt đầu từ việc hiểu mình, hiểu vấn đề, phát triển năng lực, hành động có trách nhiệm và đo lường giá trị mình tạo ra.

Khi mỗi cá nhân trưởng thành hơn về nhận thức và năng lực, họ có khả năng đóng góp tốt hơn cho cộng đồng. Khi nhiều cá nhân cùng hành động, những sáng kiến nhỏ có thể kết nối thành các dự án. Và khi các dự án được kết nối trong một hệ sinh thái có tri thức, nguồn lực và đối tác, tác động xã hội có thể được mở rộng.

Phát triển bền vững vì thế không chỉ là câu chuyện của năm 2030. Đó là cách chúng ta lựa chọn xây dựng con người, cộng đồng và tương lai ngay từ hôm nay.