Phát triển bền vững và người trẻ đang trở thành một trong những chủ đề quan trọng của thế kỷ XXI. Biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên, bất bình đẳng xã hội và những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động đang đặt ra một câu hỏi lớn: Thế hệ trẻ hôm nay sẽ lựa chọn sống, học tập và làm việc như thế nào để không chỉ thích nghi với tương lai mà còn góp phần tạo ra một tương lai tốt đẹp hơn?

Theo UNEP Global Resources Outlook 2024, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên trên toàn cầu đã tăng hơn 3 lần trong 50 năm qua và nếu không có những thay đổi mạnh mẽ, khai thác tài nguyên có thể tiếp tục tăng khoảng 60% vào năm 2060 so với năm 2020. UNEP cũng cảnh báo rằng việc sử dụng tài nguyên ngày càng tăng đang góp phần thúc đẩy đồng thời các cuộc khủng hoảng về khí hậu, đa dạng sinh học và ô nhiễm.

Điều đó cho thấy phát triển bền vững không còn là câu chuyện riêng của chính phủ, doanh nghiệp hay các tổ chức môi trường. Đó là vấn đề liên quan trực tiếp đến cách mỗi con người học tập, tiêu dùng, làm việc, sáng tạo và tham gia vào cộng đồng.

Đặc biệt, người trẻ có một vai trò quan trọng bởi họ vừa là lực lượng lao động của tương lai, vừa là nhóm có khả năng tiếp nhận tri thức mới, ứng dụng công nghệ, khởi tạo dự án và tạo ra những thay đổi trong cộng đồng.

1. PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG LÀ GÌ?

Phát triển bền vững có thể được hiểu đơn giản là đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm suy giảm khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.

Khái niệm này không chỉ liên quan đến môi trường.

Một cách tiếp cận phổ biến xem phát triển bền vững dựa trên sự cân bằng giữa ba nhóm yếu tố:

Environment – Môi trường: bảo vệ tài nguyên, khí hậu, hệ sinh thái và đa dạng sinh học.
Society – Xã hội: công bằng, giáo dục, sức khỏe, cơ hội phát triển, cộng đồng và chất lượng cuộc sống.
Economy – Kinh tế: tăng trưởng, việc làm, đổi mới sáng tạo và khả năng tạo ra giá trị lâu dài.

Vì vậy, một dự án trồng cây có thể tạo giá trị môi trường nhưng chưa chắc đã bền vững nếu không giải quyết vấn đề cộng đồng, nguồn lực hay khả năng duy trì.

Một doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận nhưng gây ô nhiễm nghiêm trọng cũng khó được xem là phát triển bền vững.

Một chương trình giáo dục miễn phí có thể tạo tác động xã hội nhưng nếu không có mô hình vận hành và nguồn lực dài hạn thì tác động cũng khó duy trì.

Bền vững không đơn giản là “làm điều tốt”. Bền vững là tạo ra giá trị có khả năng tiếp tục tồn tại và tạo tác động tích cực trong dài hạn.

2. NGƯỜI TRẺ CÓ THỂ LÀM GÌ ĐỂ GÓP PHẦN VÀO PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG?

Không phải người trẻ nào cũng cần trở thành nhà hoạt động môi trường, chuyên gia ESG hay nhà sáng lập một startup xanh.

Đóng góp cho phát triển bền vững có thể bắt đầu từ chính cách một người lựa chọn sống và làm việc mỗi ngày.

2.1. Bắt đầu từ tiêu dùng có trách nhiệm

Người trẻ có thể đặt câu hỏi trước khi mua:

Tôi có thực sự cần sản phẩm này không?

Sau đó có thể cân nhắc:

Mua sản phẩm có độ bền cao.
Hạn chế tiêu dùng theo xu hướng ngắn hạn.
Tái sử dụng thay vì liên tục mua mới.
Giảm sản phẩm dùng một lần.
Ưu tiên những doanh nghiệp có trách nhiệm với môi trường và xã hội.
Sửa chữa hoặc tái sử dụng trước khi thay thế.

Đây không phải là việc một cá nhân có thể giải quyết toàn bộ vấn đề môi trường, nhưng hành vi tiêu dùng tạo ra tín hiệu cho thị trường.

UNEP cho biết việc khai thác và sử dụng tài nguyên vật chất đã tăng hơn 3 lần trong 50 năm qua; vì vậy, chuyển đổi mô hình tiêu dùng và sản xuất là một phần quan trọng của quá trình hướng đến bền vững.

2.2. Học về Sustainability

Một Sustainable Citizen không thể chỉ có thiện chí.

Họ cần có kiến thức.

Người trẻ có thể bắt đầu tìm hiểu:

Biến đổi khí hậu.
Kinh tế tuần hoàn.
ESG.
SDGs.
Tiêu dùng bền vững.
Năng lượng tái tạo.
Bình đẳng xã hội.
Giáo dục vì phát triển bền vững.
Green Jobs.
Social Impact.
Responsible Business.

Kiến thức giúp biến “tôi muốn làm điều tốt” thành “tôi biết mình nên làm gì và vì sao”.

2.3. Biến chuyên môn thành giải pháp

Một trong những cách người trẻ có thể tạo tác động mạnh là sử dụng năng lực nghề nghiệp để giải quyết vấn đề xã hội.

Một designer có thể thiết kế chiến dịch truyền thông môi trường.

Một marketer có thể giúp một dự án cộng đồng tiếp cận đúng đối tượng.

Một lập trình viên có thể xây dựng nền tảng kết nối tình nguyện viên.

Một giáo viên có thể đưa giáo dục môi trường vào hoạt động học tập.

Một sinh viên kinh tế có thể nghiên cứu mô hình kinh doanh tuần hoàn.

Một người làm truyền thông có thể kể những câu chuyện cộng đồng bằng cách có trách nhiệm.

Phát triển bền vững không cần tất cả mọi người làm cùng một việc. Nó cần mỗi người dùng năng lực của mình để giải quyết một phần của vấn đề.

2.4. Tham gia hoặc xây dựng dự án cộng đồng

Người trẻ có thể bắt đầu từ những vấn đề rất gần:

Rác thải tại trường học.
Tiêu dùng nhựa.
Giáo dục trẻ em khó khăn.
Sức khỏe tinh thần.
Bình đẳng cơ hội.
Việc làm cho thanh niên.
Không gian xanh.
Hỗ trợ người cao tuổi.
Phát triển kỹ năng cho người trẻ.

Một dự án nhỏ nhưng được thiết kế đúng vấn đề, có mục tiêu, nguồn lực, người hưởng lợi và cơ chế đo lường có thể tạo ra giá trị thực tế.

3. GIÁO DỤC VÌ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG: VÌ SAO THAY ĐỔI CON NGƯỜI LÀ NỀN TẢNG CỦA THAY ĐỔI XÃ HỘI?

Một xã hội không thể phát triển bền vững nếu những con người tạo nên xã hội đó không thay đổi cách suy nghĩ và hành động.

Đây chính là lý do Education for Sustainable Development – Giáo dục vì Phát triển Bền vững (ESD) đóng vai trò quan trọng.

Giáo dục bền vững không chỉ dạy một người rằng “hãy bảo vệ môi trường”.

Quan trọng hơn, giáo dục phải giúp người học phát triển khả năng:

Hiểu vấn đề → Tư duy hệ thống → Đánh giá tác động → Ra quyết định → Hành động → Đánh giá kết quả → Điều chỉnh.

Một người có nhận thức nhưng không hành động chưa tạo ra thay đổi.

Một người hành động nhưng thiếu kiến thức có thể tạo ra những tác động ngoài mong muốn.

Một người có kiến thức và hành động nhưng không biết đánh giá kết quả thì khó cải thiện tác động.

Vì vậy, giáo dục vì phát triển bền vững cần hướng đến năng lực hành động, chứ không chỉ truyền tải thông tin.

Từ “Knowledge” đến “Impact”

Có thể hình dung quá trình phát triển của một người trẻ theo chuỗi:

Awareness → Knowledge → Skills → Action → Impact

Trong đó:

Awareness: Nhận thức vấn đề.
Knowledge: Hiểu nguyên nhân và hệ quả.
Skills: Có năng lực giải quyết vấn đề.
Action: Biến hiểu biết thành hành động.
Impact: Tạo ra thay đổi có thể quan sát và đánh giá.

Đây cũng là lý do phát triển con người phải được đặt ở trung tâm của phát triển xã hội.

Khi một người trưởng thành hơn về nhận thức, năng lực và trách nhiệm, họ có khả năng đưa ra những lựa chọn có chất lượng hơn trong gia đình, công việc, doanh nghiệp và cộng đồng.

4. KỸ NĂNG CẦN CÓ CỦA MỘT “SUSTAINABLE CITIZEN” TRONG THẾ KỶ 21

Một Sustainable Citizen – Công dân hướng đến phát triển bền vững không nhất thiết phải là chuyên gia về môi trường.

Họ cần một hệ thống năng lực giúp mình đưa ra quyết định có trách nhiệm.

4.1. Systems Thinking – Tư duy hệ thống

Một vấn đề xã hội hiếm khi chỉ có một nguyên nhân.

Ví dụ, rác thải nhựa liên quan đến:

sản xuất → tiêu dùng → hành vi → thiết kế sản phẩm → logistics → chính sách → tái chế → kinh tế.

Tư duy hệ thống giúp người trẻ nhìn thấy mối liên hệ thay vì chỉ xử lý phần nổi của vấn đề.

4.2. Critical Thinking – Tư duy phản biện

Không phải mọi thông tin về “xanh”, “bền vững” hay “thân thiện môi trường” đều có giá trị như nhau.

Người trẻ cần biết:

Kiểm tra nguồn.
Phân biệt dữ liệu và ý kiến.
Đặt câu hỏi về bằng chứng.
Nhận diện greenwashing.
So sánh nhiều góc nhìn.
Không chia sẻ thông tin chỉ vì nó đang viral.

4.3. Problem Solving – Giải quyết vấn đề

Sustainability cần những người có khả năng biến vấn đề thành giải pháp.

Quy trình có thể bắt đầu bằng:

Identify → Understand → Design → Test → Measure → Improve.

4.4. Collaboration – Hợp tác

Không một cá nhân nào có thể giải quyết các vấn đề lớn một mình.

Một dự án bền vững thường cần:

Người trẻ + cộng đồng + doanh nghiệp + chuyên gia + trường học + chính quyền + tổ chức xã hội.

Khả năng hợp tác, giao tiếp và xây dựng mạng lưới vì vậy trở thành năng lực quan trọng.

4.5. Digital & Data Literacy – Năng lực số và dữ liệu

Công nghệ giúp người trẻ:

Thu thập dữ liệu.
Phân tích vấn đề.
Đo lường tác động.
Truyền thông.
Kết nối cộng đồng.
Xây dựng giải pháp mới.

4.6. Green Skills – Kỹ năng xanh

Thị trường lao động cũng đang thay đổi theo quá trình chuyển đổi xanh.

ILO cho biết quá trình chuyển đổi xanh và số hóa có thể tạo thêm cơ hội việc làm ở nhiều nhóm kỹ năng, trong đó người trẻ là một trong những nhóm có thể hưởng lợi đáng kể; đồng thời, reskilling và upskilling đóng vai trò quan trọng để người lao động thích ứng.

Tại Việt Nam, một nghiên cứu của ILO về chuyển dịch nghề nghiệp xanh cho thấy 15% lao động trong mẫu nghiên cứu giai đoạn 2021–2022 được xác định đang làm việc trong các công việc xanh theo định nghĩa dựa trên nhiệm vụ công việc; nghiên cứu cũng cho thấy giáo dục có tác động đáng kể đến khả năng chuyển sang nghề nghiệp xanh.

Điều này cho thấy phát triển bền vững không chỉ là câu chuyện về môi trường mà ngày càng gắn với học tập suốt đời, kỹ năng nghề nghiệp và tương lai việc làm.

5. TỪ NHẬN THỨC ĐẾN HÀNH ĐỘNG: LÀM THẾ NÀO ĐỂ NGƯỜI TRẺ SỐNG VÀ LÀM VIỆC BỀN VỮNG HƠN?

Khoảng cách lớn nhất giữa nhận thức và tác động chính là hành động.

Một người có thể xem hàng trăm video về biến đổi khí hậu nhưng chưa chắc đã thay đổi hành vi.

Vì vậy, người trẻ có thể áp dụng mô hình:

BƯỚC 1: HIỂU MÌNH

Xác định:

Mình quan tâm vấn đề nào?
Mình có năng lực gì?
Mình có nguồn lực gì?
Mình muốn tạo giá trị cho ai?

BƯỚC 2: CHỌN MỘT VẤN ĐỀ

Không cần giải quyết tất cả.

Hãy chọn một vấn đề đủ cụ thể.

Ví dụ:

“Rác thải nhựa” có thể thu hẹp thành:

“Giảm chai nhựa dùng một lần trong một trường đại học.”

Một vấn đề rõ ràng sẽ dễ hành động hơn một mục tiêu quá rộng.

BƯỚC 3: ĐẶT MỤC TIÊU CÓ THỂ ĐO LƯỜNG

Thay vì:

“Tôi muốn bảo vệ môi trường.”

Có thể đặt:

“Trong 3 tháng, nhóm sẽ triển khai chương trình giảm sử dụng chai nhựa dùng một lần tại một khu vực cụ thể và theo dõi lượng chai được sử dụng trước – sau chương trình.”

Khi mục tiêu có dữ liệu, người trẻ có thể biết mình thực sự tạo ra thay đổi hay chưa.

BƯỚC 4: BIẾN NĂNG LỰC THÀNH HÀNH ĐỘNG

Hãy hỏi:

“Tôi có thể đóng góp bằng năng lực nào?”

Người giỏi truyền thông → truyền thông.

Người giỏi tổ chức → vận hành.

Người giỏi nghiên cứu → phân tích dữ liệu.

Người giỏi thiết kế → xây dựng hình ảnh.

Người có khả năng kết nối → phát triển cộng đồng.

Người có chuyên môn → xây dựng giải pháp.

BƯỚC 5: ĐO LƯỜNG IMPACT

Một hoạt động có nhiều người tham gia chưa đồng nghĩa với một hoạt động có tác động lớn.

Cần phân biệt:

Activity ≠ Output ≠ Outcome ≠ Impact

Ví dụ:

Activity: tổ chức 5 buổi workshop.
Output: 300 người tham gia.
Outcome: 200 người hoàn thành kế hoạch hành động.
Impact: một tỷ lệ người tham gia duy trì hành vi mới sau một khoảng thời gian nhất định.

Tư duy này giúp người trẻ chuyển từ “làm nhiều hoạt động” sang “tạo ra giá trị có thể chứng minh”.

6. SỐNG BỀN VỮNG KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ SỐNG HOÀN HẢO

Một trong những rào cản khiến người trẻ khó bắt đầu là suy nghĩ:

“Tôi chưa thể sống 100% xanh nên tôi chưa thể làm gì.”

Đây là cách tiếp cận không thực tế.

Bền vững nên được nhìn nhận như một quá trình cải thiện liên tục.

Hôm nay giảm một phần tiêu dùng không cần thiết.

Ngày mai sử dụng sản phẩm lâu hơn.

Tuần tới tham gia một hoạt động cộng đồng.

Tháng tới học thêm một kỹ năng xanh.

Trong công việc, đề xuất một quy trình tiết kiệm tài nguyên.

Trong dự án, bắt đầu đo lường tác động.

Những thay đổi nhỏ nhưng được duy trì có thể trở thành thói quen; những thói quen của nhiều người có thể tạo thành văn hóa; và văn hóa có thể ảnh hưởng đến tổ chức, cộng đồng và xã hội.

7. NGƯỜI TRẺ VÀ TƯƠNG LAI CỦA NỀN KINH TẾ XANH

Phát triển bền vững cũng đang mở ra một hệ sinh thái nghề nghiệp mới.

Các lĩnh vực như:

Renewable Energy.
Green Building.
Sustainable Finance.
Circular Economy.
ESG.
Sustainable Supply Chain.
Environmental Management.
Sustainable Agriculture.
Climate Technology.
Social Innovation.
Impact Investing.

đang tạo ra nhu cầu về những năng lực mới.

ILO nhấn mạnh rằng phát triển kỹ năng xanh là một yếu tố quan trọng để chuẩn bị lực lượng lao động cho quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thân thiện hơn với môi trường.

Đáng chú ý, ILO dẫn thông tin rằng tiềm năng chuyển đổi xanh có thể tạo 8,4 triệu việc làm cho người trẻ vào năm 2030, trong khi hơn 60% người trẻ có thể thiếu những kỹ năng cần thiết để thích ứng với nền kinh tế carbon thấp nếu xu hướng đào tạo không được cải thiện.

Vì vậy, học về phát triển bền vững không chỉ để “bảo vệ môi trường”.

Đó còn là một cách chuẩn bị cho tương lai nghề nghiệp.

8. MUOIBA SAOSANG ECOSYSTEM VÀ HÀNH TRÌNH PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI HƯỚNG ĐẾN TÁC ĐỘNG XÃ HỘI

Tại MuoiBa SaoSang Ecosystem, phát triển bền vững có thể được nhìn nhận từ một điểm bắt đầu rất căn bản:

Con người.

Một xã hội muốn phát triển bền vững cần những con người:

Hiểu mình → Phát triển năng lực → Sống có mục tiêu → Kết nối cộng đồng → Kiến tạo giá trị.

Từ đó, quá trình phát triển không dừng ở cá nhân mà mở rộng thành:

Phát triển con người → Phát triển cộng đồng → Phát triển dự án → Tạo tác động xã hội.

Đây cũng là tinh thần của giáo dục hướng đến tác động: không chỉ giúp người trẻ biết thêm, mà hướng đến việc giúp họ làm được nhiều hơn và tạo ra giá trị có trách nhiệm hơn.

Các chương trình về Personal Development, Education, Leadership, Community và Social Impact có thể trở thành những không gian để người trẻ học hỏi, thực hành, xây dựng dự án và kết nối với những người cùng mong muốn tạo ra thay đổi tích cực.

9. KẾT LUẬN: TƯƠNG LAI BỀN VỮNG BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG CON NGƯỜI BIẾT HÀNH ĐỘNG

Phát triển bền vững không phải là một khẩu hiệu.

Đó là cách chúng ta đặt câu hỏi trước mỗi quyết định:

Tôi đang tạo ra giá trị gì?

Giá trị đó dành cho ai?

Nó tạo tác động gì đến xã hội và môi trường?

Tác động đó có thể duy trì trong bao lâu?

Với người trẻ, hành trình hướng đến phát triển bền vững có thể bắt đầu từ những điều rất gần gũi: học một kiến thức mới, thay đổi một thói quen, sử dụng chuyên môn để giải quyết một vấn đề, tham gia một dự án cộng đồng hoặc đơn giản là đặt câu hỏi sâu hơn trước những lựa chọn hằng ngày.

Thế giới không chỉ cần những người trẻ có ước mơ về một tương lai tốt đẹp hơn.

Thế giới cần những người trẻ có khả năng hiểu vấn đề, phát triển năng lực, hợp tác, hành động và đo lường tác động.

Bởi cuối cùng, phát triển bền vững không bắt đầu từ một hệ thống hoàn hảo. Nó bắt đầu từ những con người đủ nhận thức để thay đổi chính mình và đủ năng lực để biến sự thay đổi đó thành giá trị cho cộng đồng.

MuoiBa SaoSang Ecosystem hướng đến tinh thần đó: phát triển con người – kết nối cộng đồng – kiến tạo tác động xã hội, để mỗi người trẻ không chỉ chuẩn bị cho tương lai của chính mình mà còn có thể trở thành một phần của tương lai mà xã hội đang cùng nhau kiến tạo.