Công nghệ & đời sống: Khi con người bước vào một thế giới ngày càng số hóa

Công nghệ không còn là một lĩnh vực nằm bên ngoài đời sống. Internet, Smartphone, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các nền tảng số đang trực tiếp thay đổi cách con người học tập, làm việc, giao tiếp, mua sắm, giải trí và ra quyết định.

Theo Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), năm 2024 có khoảng 5,5 tỷ người sử dụng Internet, tương đương 68% dân số thế giới; khoảng 2,6 tỷ người vẫn chưa được kết nối.

Đến năm 2025–2026, câu chuyện công nghệ đã chuyển sang một giai đoạn mới: AI không chỉ giúp con người sử dụng công nghệ mà đang trực tiếp tham gia vào quá trình tạo nội dung, phân tích thông tin, lập trình, nghiên cứu và hỗ trợ ra quyết định.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn đơn giản là:

“Công nghệ sẽ thay đổi cuộc sống như thế nào?”

Mà là:

“Con người cần phát triển như thế nào để sử dụng công nghệ một cách thông minh, chủ động và có trách nhiệm?”

1. KỶ NGUYÊN AI: NHỮNG KỸ NĂNG CON NGƯỜI CẦN PHÁT TRIỂN ĐỂ KHÔNG BỊ THAY THẾ

AI có thực sự thay thế con người?

AI có thể tự động hóa nhiều nhiệm vụ trước đây vốn cần con người thực hiện: tổng hợp thông tin, tạo văn bản, dịch thuật, phân tích dữ liệu, hỗ trợ lập trình, tạo hình ảnh, xử lý tài liệu và nhiều công việc mang tính lặp lại.

Tuy nhiên, nói “AI sẽ thay thế con người” là cách nhìn chưa đầy đủ.

Một cách tiếp cận thực tế hơn là:

AI có thể thay thế một số nhiệm vụ, thay đổi nhiều công việc và tạo ra những công việc mới; đồng thời người biết sử dụng AI có thể có lợi thế hơn người không biết sử dụng công cụ này.

Báo cáo Future of Jobs 2025 của World Economic Forum khảo sát hơn 1.000 doanh nghiệp, đại diện cho hơn 14 triệu người lao động tại 55 nền kinh tế. Báo cáo dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi trong giai đoạn 2025–2030.

Đáng chú ý, các nhóm kỹ năng công nghệ như AI và Big Data, mạng máy tính và an ninh mạng, năng lực công nghệ nằm trong nhóm tăng trưởng nhanh nhất. Nhưng song song với đó, tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng, khả năng phục hồi, tư duy phân tích, lãnh đạo và học tập suốt đời cũng ngày càng quan trọng.

Điều này cho thấy tương lai không đơn thuần thuộc về người “giỏi công nghệ”, mà có xu hướng thuộc về người có khả năng kết hợp:

Công nghệ + tư duy + kỹ năng con người + khả năng thích ứng.

5 nhóm năng lực con người cần phát triển trong thời đại AI

1. Tư duy phân tích và tư duy phản biện

AI có thể tạo ra câu trả lời nhanh nhưng không đồng nghĩa mọi câu trả lời đều đúng.

Con người cần biết:

Đặt câu hỏi đúng.
Kiểm chứng nguồn thông tin.
Phát hiện dữ liệu thiếu hoặc sai.
So sánh nhiều góc nhìn.
Phân biệt sự kiện, nhận định và suy đoán.
Đánh giá hậu quả trước khi hành động.

Theo World Economic Forum, analytical thinking – tư duy phân tích – vẫn là một trong những kỹ năng cốt lõi được doanh nghiệp coi trọng nhất, với khoảng 7/10 doanh nghiệp xem đây là kỹ năng thiết yếu trong năm 2025.

2. Khả năng sáng tạo

AI có thể tạo ra hàng chục phương án trong vài giây. Nhưng con người vẫn cần xác định:

Vấn đề nào đáng giải quyết?

Ý tưởng nào có ý nghĩa?

Giải pháp nào phù hợp với con người và bối cảnh thực tế?

Sáng tạo trong thời đại AI vì thế không chỉ là “tạo ra cái mới”, mà còn là nhìn thấy vấn đề theo một cách mới.

3. AI literacy – hiểu biết về AI

Không phải ai cũng cần trở thành kỹ sư AI.

Nhưng ngày càng nhiều người cần hiểu:

AI hoạt động ở mức cơ bản như thế nào.
AI có thể làm gì và không thể làm gì.
Cách viết yêu cầu rõ ràng cho AI.
Cách kiểm chứng đầu ra.
Rủi ro về quyền riêng tư và dữ liệu.
Đạo đức khi sử dụng AI.

Nói cách khác:

AI literacy đang trở thành một phần của digital literacy.

4. Kỹ năng giao tiếp và hợp tác

Máy móc có thể xử lý thông tin, nhưng làm việc với con người vẫn cần:

Lắng nghe.
Đồng cảm.
Thuyết phục.
Đàm phán.
Phản hồi.
Xây dựng niềm tin.
Giải quyết xung đột.

Đây là những năng lực đặc biệt quan trọng đối với lãnh đạo, giáo dục, quản trị, chăm sóc khách hàng, cộng đồng và các ngành nghề lấy con người làm trung tâm.

5. Học tập suốt đời

Nếu kỹ năng thay đổi nhanh, bằng cấp không thể là điểm kết thúc của quá trình học tập.

Theo WEF, 50% lực lượng lao động được khảo sát đã hoàn thành một hình thức đào tạo trong chiến lược học tập dài hạn, tăng từ 41% trong báo cáo năm 2023.

Vì vậy, một năng lực quan trọng trong thời đại AI là:

Learn → Unlearn → Relearn.

Học điều mới – sẵn sàng bỏ những cách làm không còn phù hợp – và học lại theo yêu cầu của bối cảnh mới.

2. INTERNET, SMARTPHONE VÀ SOCIAL MEDIA ĐANG THAY ĐỔI HÀNH VI CON NGƯỜI RA SAO?

Internet đã biến thế giới thành một không gian kết nối liên tục.

Năm 2024, khoảng 5,5 tỷ người trên thế giới đã online, tương đương 68% dân số toàn cầu.

Điều này tạo ra một thay đổi quan trọng:

Con người không còn chỉ “sử dụng Internet”. Con người đang sống một phần đời sống của mình trên Internet.

Smartphone biến Internet thành một phần của đời sống hàng ngày

Nếu Internet tạo ra không gian số thì Smartphone khiến không gian đó luôn ở bên cạnh con người.

Một chiếc điện thoại hiện nay có thể đồng thời là:

Công cụ liên lạc.
Ví điện tử.
Máy ảnh.
Bản đồ.
Thư viện.
Lớp học.
Văn phòng.
Cửa hàng.
Công cụ giải trí.
Nền tảng mạng xã hội.
Trợ lý AI.

Điều này tạo ra sự thuận tiện rất lớn nhưng cũng làm thay đổi hành vi.

Con người có xu hướng:

Tìm kiếm nhanh hơn → đọc ngắn hơn → phản hồi nhanh hơn → chuyển đổi sự chú ý thường xuyên hơn.

Thông tin trở nên dễ tiếp cận hơn nhưng khả năng tập trung sâu trở thành một năng lực cần được rèn luyện có chủ đích.

Social Media đang thay đổi cách con người giao tiếp

Mạng xã hội không chỉ giúp con người giao tiếp với nhau. Nó còn tạo ra một môi trường trong đó:

Nội dung cạnh tranh để giành sự chú ý.

Một bài viết, video hoặc hình ảnh càng dễ khiến người dùng dừng lại, tương tác và chia sẻ thì càng có khả năng được phân phối rộng hơn tùy theo cơ chế của từng nền tảng.

Điều này tác động đến hành vi:

Từ giao tiếp trực tiếp sang giao tiếp qua màn hình

Một phần đáng kể tương tác xã hội diễn ra thông qua tin nhắn, bình luận, video và bài đăng.

Từ tiếp nhận thông tin sang “dòng thông tin liên tục”

Người dùng có thể tiếp nhận hàng trăm nội dung trong một khoảng thời gian ngắn.

Từ người tiêu dùng thành người sáng tạo

Bất kỳ cá nhân nào cũng có thể trở thành:

Creator – Publisher – Reviewer – Educator – Community Builder.

Từ danh tính đời thực sang Digital Identity

Con người ngày càng xây dựng một “dấu chân số” thông qua:

Ảnh đại diện.
Bài đăng.
Bình luận.
Video.
Lịch sử tương tác.
Hồ sơ nghề nghiệp.
Nội dung đã chia sẻ.

UNICEF cảnh báo rằng mỗi lượt nhấp chuột, chia sẻ, bình luận hay bài đăng đều có thể tạo ra dấu vết số; các dấu vết này có thể ảnh hưởng đến quyền riêng tư, danh tính, danh tiếng và an toàn của người dùng.

Vì vậy, digital literacy không chỉ là biết sử dụng công nghệ mà còn là hiểu tác động của hành vi số đối với chính mình.

3. DỮ LIỆU CÁ NHÂN LÀ GÌ? VÌ SAO MỖI NGƯỜI CẦN BIẾT CÁCH BẢO VỆ DỮ LIỆU CỦA MÌNH?

Trong nền kinh tế số, dữ liệu có thể được xem là một nguồn tài nguyên quan trọng.

Mỗi ngày, con người để lại rất nhiều thông tin thông qua:

Họ tên.
Số điện thoại.
Email.
Hình ảnh.
Vị trí.
Thông tin tài khoản.
Lịch sử mua hàng.
Hành vi tìm kiếm.
Thói quen sử dụng ứng dụng.
Thông tin tài chính.
Dữ liệu sinh trắc học.
Nội dung trao đổi trực tuyến.

Không phải tất cả dữ liệu đều có mức độ nhạy cảm giống nhau, nhưng việc kết hợp nhiều mảnh thông tin có thể tạo nên một bức tranh khá chi tiết về một cá nhân.

3.1. Khung pháp lý về dữ liệu cá nhân tại Việt Nam đã được nâng lên một bước quan trọng

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 26/6/2025 và có hiệu lực từ 01/01/2026.

Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định 356/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

Đây là một dấu mốc cho thấy bảo vệ dữ liệu cá nhân không còn chỉ là vấn đề kỹ thuật của doanh nghiệp công nghệ mà trở thành một vấn đề gắn với quyền và trách nhiệm của cá nhân, tổ chức trong xã hội số.

3.2 Vì sao dữ liệu cá nhân cần được bảo vệ?

Dữ liệu có thể liên quan trực tiếp đến danh tính

Thông tin cá nhân nếu bị lộ hoặc sử dụng sai mục đích có thể ảnh hưởng đến danh tính, quyền riêng tư và an toàn của một người.

Dữ liệu có thể bị lợi dụng để lừa đảo

Kẻ xấu có thể sử dụng nhiều mảnh thông tin khác nhau để tạo ra những tình huống lừa đảo có vẻ đáng tin hơn.

Ví dụ:

Tên + số điện thoại + nơi làm việc + thông tin người thân

có thể nguy hiểm hơn nhiều so với việc chỉ biết một thông tin đơn lẻ.

Dữ liệu tạo nên “chân dung số”

Các nền tảng có thể sử dụng dữ liệu để hiểu hành vi và sở thích của người dùng theo những cơ chế khác nhau.

Do đó, người dùng cần hiểu rằng:

“Miễn phí” trên Internet không có nghĩa là không có giá trị trao đổi.

Dữ liệu một khi đã phát tán có thể rất khó thu hồi

Một hình ảnh, bài đăng hoặc thông tin riêng tư khi đã được chia sẻ có thể bị sao chép, chụp màn hình hoặc lưu trữ ở nhiều nơi.

UNICEF nhấn mạnh rằng dấu vết số có thể rất khó xóa hoàn toàn.

3.3: 7 nguyên tắc cơ bản để bảo vệ dữ liệu cá nhân

1. Không chia sẻ quá nhiều thông tin công khai

Đặc biệt với thông tin định danh, tài chính, địa chỉ, lịch trình hoặc thông tin riêng tư.

2. Sử dụng mật khẩu mạnh và khác nhau

Không nên dùng một mật khẩu cho tất cả tài khoản quan trọng.

3. Bật xác thực đa yếu tố

Đây là một lớp bảo vệ bổ sung nếu mật khẩu bị lộ.

4. Kiểm tra quyền của ứng dụng

Không phải ứng dụng nào cũng cần quyền truy cập vào:

vị trí – camera – microphone – danh bạ – ảnh – tệp.

Chỉ cấp quyền thực sự cần thiết.

5. Cẩn trọng với đường link và mã QR

Không nên đăng nhập hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm chỉ vì một đường link được gửi qua tin nhắn.

6. Hạn chế đưa dữ liệu nhạy cảm vào công cụ AI

Trước khi tải tài liệu lên một công cụ AI, cần cân nhắc:

Tài liệu này có chứa thông tin cá nhân, bí mật kinh doanh hoặc dữ liệu nhạy cảm không?

7. Xây dựng thói quen “Pause Before You Post”

Hãy dừng lại vài giây trước khi đăng:

Tôi có thực sự muốn thông tin này tồn tại trên Internet không?

Đặc biệt với người trẻ, đây là một kỹ năng quan trọng của công dân số.

4. CÔNG NGHỆ KHÔNG CHỈ LÀ CÂU CHUYỆN CỦA MÁY MÓC – ĐÓ LÀ CÂU CHUYỆN VỀ CON NGƯỜI

AI, Internet, Smartphone và Social Media đang làm cho thế giới nhanh hơn, kết nối hơn và nhiều cơ hội hơn.

Nhưng công nghệ càng mạnh thì năng lực làm chủ công nghệ của con người càng trở nên quan trọng.

Một người trưởng thành trong thời đại số không chỉ cần biết:

“Công nghệ có thể làm gì?”

mà còn cần biết:

“Tôi nên sử dụng công nghệ như thế nào?”

“Tôi cần bảo vệ điều gì?”

“Tôi có đang để công nghệ điều khiển hành vi của mình không?”

“Tôi đang sử dụng AI để phát triển năng lực hay đang phụ thuộc vào AI để thay thế tư duy?”

Đây chính là điểm giao giữa Công nghệ & Đời sống và Phát triển con người.

5. Từ Digital User đến Digital Citizen

Một người dùng công nghệ cơ bản có thể:

Sử dụng → Tìm kiếm → Chia sẻ → Tạo nội dung.

Nhưng một công dân số trưởng thành cần tiến thêm một bước:

Hiểu → Kiểm chứng → Bảo vệ → Suy nghĩ phản biện → Hành động có trách nhiệm.

Đó cũng là lý do giáo dục công nghệ trong thời đại mới không nên chỉ tập trung vào kỹ năng sử dụng công cụ.

Con người cần được phát triển đồng thời ở ba tầng:

TECHNOLOGY

Biết sử dụng công nghệ.

THINKING

Biết tư duy trong môi trường công nghệ.

HUMANITY

Biết giữ gìn những giá trị con người khi công nghệ ngày càng mạnh.

6. KẾT LUẬN: TƯƠNG LAI KHÔNG CHỈ THUỘC VỀ AI, MÀ THUỘC VỀ CON NGƯỜI BIẾT LÀM CHỦ AI

Thế giới đang bước vào một giai đoạn mà công nghệ thay đổi nhanh hơn rất nhiều so với trước đây. WEF dự báo 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi đến năm 2030, trong khi AI, Big Data, cybersecurity và technological literacy nằm trong nhóm kỹ năng tăng trưởng nhanh. Đồng thời, tư duy phân tích, sáng tạo, khả năng thích ứng, lãnh đạo và học tập suốt đời vẫn giữ vai trò quan trọng.

Điều đó gửi đến con người một thông điệp rõ ràng:

Không cần cạnh tranh với máy móc bằng cách trở thành một cỗ máy tốt hơn.

Thay vào đó, con người cần phát triển những năng lực giúp mình suy nghĩ sâu hơn, sáng tạo hơn, kết nối tốt hơn, thích ứng nhanh hơn và sống có trách nhiệm hơn.

Trong thế giới mà Internet kết nối hàng tỷ người, Smartphone nằm trong tay mỗi ngày, Social Media liên tục định hình sự chú ý và AI ngày càng tham gia vào công việc, năng lực quan trọng nhất không chỉ là biết sử dụng công nghệ mà là biết làm chủ chính mình khi sử dụng công nghệ.

Đó chính là tinh thần của Công nghệ & Đời sống:
Công nghệ phục vụ con người – con người làm chủ công nghệ – và sự phát triển công nghệ cuối cùng cần hướng đến một đời sống tốt đẹp, an toàn và có giá trị hơn.

Nguồn tham khảo chính

World Economic Forum – The Future of Jobs Report 2025.
International Telecommunication Union (ITU) – Facts and Figures 2024.
UNICEF – The State of the World’s Children 2024.
UNICEF Việt Nam – hướng dẫn bảo vệ quyền riêng tư trực tuyến.
Cổng Thông tin điện tử Chính phủ – Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15.
Cổng Thông tin điện tử Chính phủ – Nghị định 356/2025/NĐ-CP.