Công nghệ càng phát triển, kỹ năng số càng trở nên quan trọng

Internet và trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi cách con người học tập, làm việc, giao tiếp, mua sắm và xây dựng hình ảnh cá nhân. Chỉ với một chiếc điện thoại, người trẻ có thể tiếp cận hàng tỷ nội dung, sử dụng dịch vụ ngân hàng, lưu trữ dữ liệu cá nhân và kết nối với cộng đồng toàn cầu.

Theo World Economic Forum, khoảng 5,5 tỷ người – tương đương khoảng 2/3 dân số thế giới – đã trực tuyến, trong khi hơn 5 tỷ người sử dụng mạng xã hội. Cùng với quá trình số hóa, lượng dữ liệu cá nhân và dấu vết kỹ thuật số của mỗi người cũng ngày càng lớn.

Điều đó tạo ra một nghịch lý: công nghệ giúp cuộc sống thuận tiện hơn nhưng cũng khiến mỗi cá nhân phải có trách nhiệm hơn với an toàn số của chính mình.

Năm 2025, CISA tiếp tục nhấn mạnh bốn thói quen nền tảng để an toàn hơn trên Internet: cập nhật phần mềm, sử dụng mật khẩu mạnh, bật xác thực đa yếu tố và nhận diện/báo cáo phishing.

Đặc biệt, sự phát triển của Generative AI đang khiến việc phân biệt nội dung thật – giả khó hơn. WEF ghi nhận AI đang làm tăng khả năng tạo và phát tán nội dung sai lệch dưới dạng văn bản, hình ảnh, video và giọng nói.

Vì vậy, hiểu về an toàn thông tin, cybersecurity và deepfake không còn là kiến thức dành riêng cho chuyên gia công nghệ. Đây là một phần của kỹ năng sống trong xã hội số.

1. An toàn thông tin trên Internet: 10 nguyên tắc cơ bản người trẻ cần biết

• Sử dụng mật khẩu mạnh và không dùng lại mật khẩu

Mật khẩu là lớp bảo vệ đầu tiên của tài khoản.

Một mật khẩu tốt nên:

• Dài, ưu tiên từ 16 ký tự trở lên.
• Khó đoán.
• Không sử dụng thông tin công khai như ngày sinh, số điện thoại, tên thú cưng.
• Không dùng cùng một mật khẩu cho nhiều tài khoản.

CISA hiện khuyến nghị mật khẩu nên dài, ngẫu nhiên và duy nhất, đồng thời khuyến khích sử dụng password manager để quản lý mật khẩu.

Ví dụ, nếu email, Facebook và tài khoản ngân hàng cùng sử dụng một mật khẩu, việc một dịch vụ bị lộ thông tin có thể kéo theo nguy cơ đối với nhiều tài khoản khác.

• Bật xác thực đa yếu tố – MFA

Multi-Factor Authentication (MFA) yêu cầu người dùng cung cấp thêm một yếu tố xác thực ngoài mật khẩu.

Ví dụ:

Mật khẩu + mã xác thực trên ứng dụng
Mật khẩu + khóa bảo mật
Mật khẩu + xác thực sinh trắc học

Theo CISA, MFA tạo thêm một lớp bảo vệ cho tài khoản và nên được kích hoạt ở những dịch vụ hỗ trợ tính năng này.

Đây là một trong những thao tác đơn giản nhưng có giá trị lớn trong việc giảm rủi ro khi mật khẩu bị lộ.

• Luôn cập nhật hệ điều hành và phần mềm

Các bản cập nhật không chỉ mang đến tính năng mới mà còn thường sửa các lỗ hổng bảo mật.

Vì vậy:

Điện thoại → máy tính → trình duyệt → ứng dụng → phần mềm bảo mật

đều nên được cập nhật thường xuyên.

CISA xác định cập nhật phần mềm và thiết bị là một trong bốn thực hành nền tảng để tăng mức độ an toàn trực tuyến.

• Cảnh giác với phishing

Phishing là hình thức lừa đảo nhằm khiến người dùng cung cấp thông tin hoặc thực hiện hành động có lợi cho kẻ tấn công.

Phishing có thể xuất hiện qua:

• Email.
• SMS.
• Messenger.
• Mạng xã hội.
• Website giả mạo.
• Cuộc gọi.
• Tin nhắn tuyển dụng.
• Thông báo giao hàng.
• Thông báo ngân hàng.

Một nguyên tắc đơn giản:

Đừng nhấp vào liên kết chỉ vì nó tạo cảm giác khẩn cấp.

Hãy kiểm tra người gửi, tên miền website và xác minh thông tin thông qua kênh chính thức.

CISA cũng khuyến nghị người dùng xác minh người gửi trước khi nhấp vào liên kết hoặc tải tệp đính kèm.

• Không chia sẻ quá nhiều thông tin cá nhân

Ngày sinh, địa chỉ, số điện thoại, email, hình ảnh giấy tờ tùy thân, vé máy bay, mã QR, thông tin tài khoản… đều có thể trở thành dữ liệu có giá trị.

Một bài đăng tưởng như vô hại:

“Mình vừa nhận căn cước mới, khoe mọi người!”

có thể vô tình để lộ nhiều thông tin hơn người dùng tưởng.

Hãy hình thành nguyên tắc:

Không đăng tải dữ liệu mà bạn không muốn người lạ biết.

• Kiểm tra quyền của ứng dụng

Một ứng dụng đèn pin có thực sự cần quyền truy cập danh bạ?

Một ứng dụng chỉnh ảnh có cần microphone liên tục?

Một trò chơi có cần vị trí chính xác?

Người dùng nên định kỳ kiểm tra:

• Camera.
• Microphone.
• Vị trí.
• Danh bạ.
• Ảnh.
• Bộ nhớ.
• Thông báo.

Đây là một phần của digital privacy – quyền riêng tư số.

• Cẩn thận khi sử dụng Wi-Fi công cộng

Wi-Fi miễn phí rất tiện lợi nhưng không nên mặc định rằng mọi mạng Wi-Fi đều an toàn.

Khi sử dụng mạng công cộng, hạn chế thực hiện các giao dịch nhạy cảm nếu không cần thiết và ưu tiên sử dụng kết nối di động hoặc mạng đáng tin cậy.

Đặc biệt, không nên lưu thông tin đăng nhập quan trọng trên các thiết bị công cộng.

• Sao lưu dữ liệu quan trọng

An toàn thông tin không chỉ là chống hacker.

Một chiếc điện thoại bị mất, máy tính hỏng hoặc tài khoản bị khóa cũng có thể khiến dữ liệu biến mất.

Hãy sao lưu:

• Tài liệu học tập.
• Hồ sơ công việc.
• Hình ảnh quan trọng.
• Tài liệu cá nhân.
• Dữ liệu dự án.

Nguyên tắc đơn giản:

Dữ liệu quan trọng không nên chỉ tồn tại ở một nơi.

m. Kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ

Trong môi trường mạng xã hội, tốc độ lan truyền đôi khi nhanh hơn tốc độ kiểm chứng.

Một nội dung có hàng triệu lượt xem không đồng nghĩa với việc nội dung đó đúng.

WEF Global Risks Report 2025 cho biết misinformation và disinformation tiếp tục nằm trong nhóm rủi ro ngắn hạn hàng đầu; AI tạo sinh còn làm cho việc phân biệt nội dung do con người tạo ra và nội dung AI tạo ra trở nên khó khăn hơn.

n.  Luôn có “khoảng dừng” trước khi hành động

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của an toàn số là:

Dừng lại – kiểm tra – rồi mới hành động.

Đặc biệt khi nhận được yêu cầu:

• Chuyển tiền.
• Cung cấp OTP.
• Đăng nhập tài khoản.
• Tải ứng dụng.
• Nhấp vào đường link.
• Cung cấp giấy tờ.
• Gửi hình ảnh cá nhân.

Nếu một thông điệp cố tình khiến bạn sợ hãi, hoảng loạn hoặc quá phấn khích, hãy kiểm tra lại trước khi phản ứng.

2. Cybersecurity là gì? Kiến thức bảo mật cơ bản dành cho người dùng Internet

Cybersecurity – an ninh mạng/bảo mật không gian mạng là tập hợp các phương pháp, công nghệ và quy trình nhằm bảo vệ hệ thống, thiết bị, mạng và dữ liệu trước các hành vi truy cập trái phép, phá hoại, đánh cắp hoặc sử dụng sai mục đích.

Đối với người dùng thông thường, cybersecurity có thể hiểu đơn giản qua 3 câu hỏi:

Tôi đang bảo vệ cái gì?

• Tài khoản.
• Danh tính.
• Tiền.
• Dữ liệu.
• Thiết bị.
• Hình ảnh cá nhân.
• Quyền riêng tư.

Tôi đang đối mặt với rủi ro nào?

Các nguy cơ phổ biến gồm:

Phishing → Malware → Account takeover → Data breach → Identity theft → Social engineering → Online fraud.

Tôi có thể làm gì?

Một “cybersecurity checklist” cơ bản có thể gồm:

Hạng mục	Việc nên làm
Mật khẩu	Dài, mạnh, duy nhất
MFA	Bật cho tài khoản quan trọng
Phần mềm	Cập nhật thường xuyên
Email	Kiểm tra người gửi
Link	Kiểm tra URL trước khi mở
Dữ liệu	Sao lưu định kỳ
Quyền riêng tư	Kiểm tra permission
Thiết bị	Khóa màn hình
Wi-Fi	Hạn chế mạng không đáng tin
Nội dung AI	Kiểm chứng trước khi chia sẻ

Điều đáng chú ý là con người vẫn là một thành phần quan trọng trong hệ thống bảo mật. Một hệ thống công nghệ tốt nhưng người dùng dễ dàng cung cấp mật khẩu, OTP hoặc dữ liệu nhạy cảm cho kẻ lừa đảo thì rủi ro vẫn tồn tại.

Đó là lý do digital literacy – năng lực số cần được xem như một kỹ năng thiết yếu bên cạnh kỹ năng chuyên môn.

3. Deepfake là gì?

Deepfake là nội dung hình ảnh, video hoặc âm thanh được tạo hoặc chỉnh sửa bằng công nghệ AI để mô phỏng một người hoặc một sự kiện theo cách có thể khiến người xem tưởng đó là thật.

Deepfake có thể xuất hiện dưới nhiều dạng:

Hình ảnh giả

AI tạo ra khuôn mặt hoặc bối cảnh chưa từng tồn tại.

Video giả

Khuôn mặt, biểu cảm hoặc chuyển động của một người được thay đổi.

Âm thanh giả

AI mô phỏng giọng nói của một người dựa trên dữ liệu âm thanh.

Video + âm thanh giả

Đây là dạng nguy hiểm hơn vì người xem có thể đồng thời nhìn thấy “người thật” và nghe “giọng thật”, dù nội dung đã bị tạo hoặc thao túng.

4. Làm thế nào nhận biết hình ảnh, video và âm thanh Deepfake?

Không có một dấu hiệu đơn lẻ nào luôn chính xác. Deepfake ngày càng tinh vi, vì vậy người dùng nên áp dụng nhiều lớp kiểm chứng.

• Dấu hiệu 1: Kiểm tra nguồn ban đầu

Hãy hỏi:

Ai đăng đầu tiên?

Nguồn này có đáng tin không?

Có phải tài khoản chính thức không?

Có nguồn độc lập nào khác xác nhận không?

Một video chỉ xuất hiện trên một tài khoản không xác thực cần được xem xét thận trọng.

• Dấu hiệu 2: Quan sát khuôn mặt và chuyển động

Một số nội dung AI có thể xuất hiện:

• Biểu cảm thiếu tự nhiên.
• Chuyển động môi không khớp âm thanh.
• Ánh mắt bất thường.
• Chi tiết khuôn mặt thay đổi giữa các khung hình.
• Tóc, tai hoặc trang sức bị biến dạng.
• Bóng và ánh sáng không nhất quán.

Tuy nhiên, đây chỉ là dấu hiệu tham khảo, không phải bằng chứng tuyệt đối.

• Dấu hiệu 3: Kiểm tra âm thanh

Với voice deepfake, hãy chú ý:

• Nhịp nói bất thường.
• Ngữ điệu thiếu tự nhiên.
• Âm thanh nền thay đổi.
• Phát âm một số từ không giống cách nói thông thường.
• Khoảng nghỉ giữa các câu bất thường.

Nhưng một bản ghi âm chất lượng thấp cũng có thể tạo ra những hiện tượng tương tự, vì vậy không nên kết luận chỉ dựa trên một dấu hiệu.

• Dấu hiệu 4: Đối chiếu với nguồn chính thức

Nếu một video cho thấy một người nổi tiếng, doanh nghiệp hoặc tổ chức đưa ra thông báo quan trọng, hãy kiểm tra:

• Website chính thức.
• Tài khoản mạng xã hội chính thức.
• Báo chí uy tín.
• Thông báo trực tiếp từ tổ chức liên quan.

Một nội dung càng gây sốc, càng cần kiểm chứng từ nguồn độc lập.

• Dấu hiệu 5: Đừng để cảm xúc thay thế việc kiểm chứng

Deepfake và nội dung sai lệch có thể tận dụng những phản ứng tâm lý rất mạnh:

Sợ hãi → Tin ngay → Chia sẻ ngay.

Trong khi quy trình an toàn nên là:

Thấy → Dừng → Kiểm tra → Đối chiếu → Đánh giá → Chia sẻ nếu cần.

WEF năm 2025 nhận định AI tạo sinh đang làm tăng khả năng sản xuất nội dung sai lệch ở quy mô lớn, đồng thời khiến việc phân biệt nội dung AI và nội dung do con người tạo ra trở nên khó khăn hơn.

5. Công thức 5 bước để người trẻ tự bảo vệ mình trên Internet

MuoiBa SaoSang Ecosystem có thể đơn giản hóa kiến thức Technology & Digital Safety thành mô hình:

• PROTECT – Bảo vệ

Mật khẩu mạnh, MFA, cập nhật phần mềm.

• PRIVACY – Bảo vệ quyền riêng tư

Kiểm soát dữ liệu cá nhân và quyền truy cập ứng dụng.

• VERIFY – Kiểm chứng

Không tin ngay vào email, tin nhắn, hình ảnh, video hoặc âm thanh.

• THINK – Tư duy phản biện

Đặt câu hỏi:

Ai tạo? Vì sao tạo? Nguồn ở đâu? Có bằng chứng độc lập không?

• REPORT – Báo cáo

Khi phát hiện nội dung lừa đảo hoặc hành vi đáng ngờ, sử dụng chức năng báo cáo của nền tảng hoặc liên hệ với đơn vị có thẩm quyền phù hợp.

6. Công nghệ thông minh cần đi cùng con người thông minh

Công nghệ không chỉ là câu chuyện của lập trình viên, kỹ sư hay chuyên gia cybersecurity. Đó là một phần của đời sống hàng ngày.

Khi một người trẻ sử dụng smartphone, mạng xã hội, email, ngân hàng số, AI hay nền tảng học tập trực tuyến, họ đồng thời đang tạo ra một digital footprint – dấu chân kỹ thuật số.

WEF cho rằng sự gia tăng của nền tảng số, AI-generated content và lượng dữ liệu trực tuyến đang làm gia tăng những thách thức liên quan đến niềm tin, thông tin sai lệch và quyền riêng tư. Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của giáo dục và nâng cao nhận thức số trong việc tăng khả năng chống chịu trước các rủi ro này.

Vì vậy, kỹ năng công nghệ trong thế kỷ XXI không chỉ là biết sử dụng công cụ mà còn phải biết bảo vệ bản thân, đánh giá thông tin và chịu trách nhiệm với những gì mình tạo ra hoặc chia sẻ.

Từ mật khẩu mạnh, MFA, bảo vệ dữ liệu cá nhân cho đến nhận biết phishing và deepfake, những hành động nhỏ mỗi ngày có thể góp phần xây dựng một môi trường Internet an toàn và có trách nhiệm hơn.

Ghi nhớ:

Không phải mọi thứ nhìn thấy trên Internet đều là sự thật.
Không phải mọi thứ do AI tạo ra đều là giả.
Và không phải mọi thứ có vẻ thật đều đáng tin.

Trong kỷ nguyên AI, năng lực quan trọng nhất không phải là tin nhanh hơn, mà là biết kiểm chứng tốt hơn.

Nguồn tham khảo chính: CISA về các thực hành an toàn trực tuyến; World Economic Forum – Global Risks Report 2025. Các số liệu và nhận định trong bài được sử dụng nhằm cung cấp bối cảnh giáo dục, không thay thế tư vấn an ninh mạng chuyên môn.