Hợp tác xã dệt thổ cẩm giúp phụ nữ Ê Đê thoát nghèo – Từ bảo tồn văn hóa đến tạo sinh kế bền vững

Trong hành trình phát triển cộng đồng, một dự án tạo tác động xã hội không nhất thiết phải bắt đầu từ những mô hình lớn. Đôi khi, sự thay đổi được tạo nên từ chính những giá trị văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông tại xã Ea Kao, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk là một ví dụ tiêu biểu cho mô hình kết hợp giữa bảo tồn văn hóa truyền thống, tạo việc làm và phát triển sinh kế cho phụ nữ dân tộc Ê Đê.

Từ một nhóm chỉ có 10 thành viên khi thành lập năm 2003, sau hơn 20 năm, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông đã phát triển lên 45 thành viên. Điều đáng chú ý là từ chỗ phần lớn xã viên thuộc hộ nghèo, hiện nay hợp tác xã chỉ còn 2 xã viên thuộc diện nghèo. Đằng sau con số ấy là một hành trình dài trong việc biến nghề dệt truyền thống thành nguồn sinh kế thực tế và ổn định cho phụ nữ địa phương.

Từ nghề truyền thống đến cơ hội thoát nghèo

Đối với người Ê Đê, thổ cẩm không đơn thuần là một sản phẩm thủ công. Những hoa văn, màu sắc và kỹ thuật dệt chứa đựng nhiều lớp giá trị văn hóa, phản ánh đời sống, bản sắc và ký ức cộng đồng.

Tuy nhiên, khi đời sống kinh tế thay đổi, nghề dệt thổ cẩm truyền thống từng đứng trước nguy cơ bị mai một. Nhiều phụ nữ trong các buôn làng không còn duy trì nghề dệt vì sản phẩm khó tìm đầu ra, trong khi gia đình vẫn phải đối mặt với những khó khăn về thu nhập.

Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông ra đời từ chính nhu cầu đó.

Bà H’Yam Bkrông, Giám đốc Hợp tác xã, từng là cán bộ phụ nữ tại buôn. Nhận thấy trang phục truyền thống ngày càng khan hiếm, trong khi nhiều phụ nữ có tay nghề nhưng hoàn cảnh kinh tế khó khăn, bà quyết định thành lập hợp tác xã với mục tiêu kép: khôi phục nghề dệt truyền thống và tạo thêm sinh kế cho phụ nữ Ê Đê.

Từ những ngày đầu chỉ có 10 thành viên, hợp tác xã từng bước được hỗ trợ về vốn, nguyên liệu, khung dệt và truyền nghề từ các nghệ nhân trong vùng. Quá trình vừa học hỏi, vừa cải tiến sản phẩm đã giúp nghề dệt truyền thống từng bước thích ứng với nhu cầu của thị trường.

Tạo việc làm và thu nhập ổn định cho phụ nữ

Một trong những giá trị nổi bật của mô hình Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông là khả năng chuyển kỹ năng truyền thống thành cơ hội tạo thu nhập.

Các thành viên làm việc tập trung tại hợp tác xã có mức lương cố định khoảng 4–5 triệu đồng/tháng. Những người dệt thủ công bằng khung gỗ tại nhà được trả công theo sản phẩm, với mức thu nhập tối thiểu gần 3 triệu đồng/tháng.

Đối với những phụ nữ từng phải đi làm thuê hoặc phụ thuộc nhiều vào nguồn thu nhập bấp bênh từ nương rẫy, khoản thu nhập này có ý nghĩa quan trọng.

Trường hợp của bà H’Tuyết Êban là một minh chứng. Gia đình bà từng gặp khó khăn khi diện tích cà phê già cỗi cho năng suất thấp. Bà phải đi làm thuê để trang trải cuộc sống. Sau khi tham gia học nghề và trở thành thành viên hợp tác xã, bà có thể tập trung vào công việc dệt thổ cẩm, đồng thời học thêm nghề may để đa dạng hóa kỹ năng.

Từ đó, nghề dệt không chỉ giúp bà có thêm thu nhập mà còn mang đến một công việc phù hợp với sức khỏe, giúp bà tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống của dân tộc.

Với chị H’Phê Đê Bkrông, thành viên trẻ nhất của hợp tác xã, nghề dệt còn từng giúp chị có kinh phí trang trải việc học. Sau khi tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm Đắk Lắk, chị vẫn tiếp tục dệt để có thêm thu nhập và hỗ trợ gia đình.

Những câu chuyện ấy cho thấy phát triển sinh kế không chỉ là tạo ra một công việc, mà còn là trao cho người dân khả năng chủ động tạo thu nhập từ chính năng lực, văn hóa và nguồn lực sẵn có của cộng đồng.

Bảo tồn văn hóa bằng một mô hình kinh tế thực tế

Một điểm đáng chú ý của Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông là cách mô hình kết nối bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế.

Thay vì chỉ duy trì nghề dệt như một hoạt động truyền thống, hợp tác xã chủ động nghiên cứu, thiết kế và đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh trang phục nam nữ, sản phẩm còn bao gồm túi xách, cà vạt, khăn trải bàn, túi đựng hạt thơm, gối tựa lưng, áo dài, quần áo trẻ em…

Hợp tác xã cũng xây dựng quy trình tương đối khép kín từ dệt – may – thêu – hoàn thiện sản phẩm, giúp nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu khách hàng.

Trong giai đoạn 2016–2017, hợp tác xã đầu tư thêm máy dệt và các thiết bị phục vụ sản xuất như máy xếp sợi, máy cuộn thoi, máy cuộn sợi. Việc ứng dụng thiết bị giúp nâng cao năng lực sản xuất nhưng vẫn duy trì những đặc trưng văn hóa trong sản phẩm thổ cẩm Ê Đê.

Đây là một bài học quan trọng đối với các mô hình phát triển cộng đồng: bảo tồn văn hóa không nhất thiết đồng nghĩa với giữ nguyên mọi thứ như quá khứ. Văn hóa có thể được bảo tồn tốt hơn khi cộng đồng có khả năng đưa giá trị truyền thống vào đời sống kinh tế hiện đại một cách phù hợp.

Từ hợp tác xã đến mô hình du lịch cộng đồng

Không dừng lại ở sản xuất thổ cẩm, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông còn từng bước mở rộng hoạt động dựa trên lợi thế văn hóa và du lịch của địa phương.

Hợp tác xã xây dựng trang trại nuôi gà, lợn thả vườn và phát triển khu du lịch cộng đồng tại buôn Tơng Jú. Tại đây có các nhà sàn trưng bày nhạc cụ, vật dụng lao động, dụng cụ dệt vải và dụng cụ săn bắt của đồng bào Ê Đê.

Du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn có thể trải nghiệm dệt thổ cẩm, tìm hiểu đời sống văn hóa, xem nghệ nhân tạc tượng, thưởng thức món ăn truyền thống và rượu cần do chính các thành viên cộng đồng thực hiện.

Mô hình này mở ra một hướng phát triển mới: từ một sản phẩm văn hóa trở thành một hệ sinh thái trải nghiệm cộng đồng, nơi văn hóa, sinh kế, du lịch và giáo dục có thể hỗ trợ lẫn nhau.

Một mô hình Social Impact đáng tham khảo

Dưới góc nhìn phát triển cộng đồng, câu chuyện của Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông có thể được nhìn nhận như một mô hình Social Impact với nhiều tầng tác động.

Tạo việc làm: phụ nữ địa phương có thêm cơ hội việc làm phù hợp với kỹ năng và điều kiện của mình.

Tăng thu nhập: nghề dệt và may trở thành nguồn thu nhập bổ sung hoặc ổn định cho nhiều gia đình.

Giảm nghèo: việc tạo sinh kế góp phần giúp nhiều hộ gia đình từng bước vượt qua khó khăn.

Trao quyền cho phụ nữ: phụ nữ có thêm năng lực tạo thu nhập và chủ động hơn trong phát triển kinh tế gia đình.

Bảo tồn văn hóa: nghề dệt thổ cẩm được duy trì, truyền nghề và đưa vào những sản phẩm phù hợp với thị trường.

Phát triển du lịch cộng đồng: văn hóa địa phương trở thành một phần của trải nghiệm du lịch, tạo thêm nguồn lực cho cộng đồng.

Đây cũng chính là tinh thần mà MuoiBa SaoSang Ecosystem hướng đến trong các hoạt động phát triển con người, cộng đồng và Social Impact: không chỉ giải quyết một vấn đề trước mắt, mà tìm cách biến nguồn lực sẵn có của cộng đồng thành năng lực phát triển dài hạn.

Từ một khung dệt đến một hành trình thay đổi

Hơn 20 năm phát triển của Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông cho thấy một chiếc khung dệt có thể trở thành điểm khởi đầu cho nhiều thay đổi lớn hơn.

Đó là câu chuyện về những người phụ nữ được trao cơ hội để làm việc, tạo thu nhập và tự tin hơn vào giá trị của chính mình. Đó cũng là câu chuyện về một nghề truyền thống từng đứng trước nguy cơ mai một được tiếp tục sống trong một thế hệ mới.

Quan trọng hơn, đây là minh chứng rằng phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa không nhất thiết phải là hai mục tiêu đối lập. Khi được tổ chức phù hợp, văn hóa có thể trở thành nguồn lực tạo sinh kế; sinh kế có thể góp phần củng cố cộng đồng; và cộng đồng có thể tiếp tục trở thành nơi nuôi dưỡng, truyền lại những giá trị cho thế hệ sau.

Với MuoiBa SaoSang Ecosystem, những mô hình như Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Tơng Bông là nguồn cảm hứng cho hành trình phát triển con người – phát triển cộng đồng – tạo sinh kế – bảo tồn giá trị – và kiến tạo tác động xã hội bền vững.

Bởi một dự án tạo tác động thật sự không chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm được tạo ra, mà còn bằng việc bao nhiêu con người có thêm cơ hội, bao nhiêu gia đình có cuộc sống tốt hơn và bao nhiêu giá trị của cộng đồng được tiếp tục sống trong tương lai.