THẦY GIÁO GIẢNG MÔN GIẢI PHẪU BẰNG PHẤN MÀU – KHI TRI THỨC ĐƯỢC VẼ THÀNH KÝ ỨC

Có những bài giảng được trình chiếu bằng hàng trăm slide. Có những bài học được hỗ trợ bởi những công nghệ hiện đại. Nhưng cũng có một giảng viên đã dành gần 20 năm đứng trước bảng xanh, với một hộp phấn màu trong tay, để biến những cấu trúc giải phẫu phức tạp thành những hình ảnh sinh động và dễ nhớ.

Đó là Tiến sĩ Nguyễn Đức Nghĩa, Phó Trưởng Bộ môn Giải phẫu, Đại học Y Hà Nội – người được nhiều thế hệ sinh viên biết đến với những tiết học giải phẫu bằng phấn màu.

Câu chuyện của thầy không đơn thuần là câu chuyện về một phương pháp giảng dạy truyền thống. Đó còn là câu chuyện về đam mê giáo dục, khả năng sáng tạo và niềm tin rằng một người thầy giỏi có thể biến kiến thức thành trải nghiệm đáng nhớ.

Gần 20 năm vẽ giải phẫu bằng phấn màu

Hình ảnh người thầy mặc sơ mi trắng, quần tây, trên tay cầm những viên phấn màu đã trở nên quen thuộc với nhiều sinh viên Đại học Y Hà Nội.

Trên nền bảng xanh, từ những đường nét đầu tiên, một cấu trúc giải phẫu dần xuất hiện. Có chỗ màu hồng, có chỗ màu xanh, có vùng trắng, những đường nét mảnh xen lẫn các mảng được tô đậm. Từ cơ, xương đơn giản cho đến tủy sống, thân não, hệ thần kinh hay hộp sọ phức tạp, tất cả được hình thành ngay trước mắt người học.

Điều đặc biệt là hình ảnh không có sẵn.

Thầy Nghĩa vừa vẽ, vừa giảng, vừa giải thích.

Sinh viên không chỉ nhìn thấy một sơ đồ hoàn chỉnh mà còn được chứng kiến quá trình một cấu trúc được hình thành từng bước. Chính quá trình đó giúp họ hiểu được mối liên hệ giữa các bộ phận thay vì chỉ ghi nhớ một hình ảnh có sẵn.

Sau mỗi buổi học, nhiều sinh viên ở lại để hỏi thêm về bài giảng, về cách vẽ và cách ghi nhớ kiến thức. Những hình vẽ trên bảng đôi khi vẫn được giữ nguyên cho đến buổi học tiếp theo – giống như một tác phẩm nghệ thuật được tạo ra từ tri thức y khoa.

Vì sao một môn học khó như Giải phẫu lại cần đến hình vẽ?

Giải phẫu là môn học mô tả. Người học phải hình dung được vị trí, hình dạng, kích thước và mối quan hệ giữa rất nhiều cấu trúc trong cơ thể.

Vì vậy, theo cách tiếp cận của Tiến sĩ Nguyễn Đức Nghĩa, hình ảnh không phải phần phụ của bài giảng mà là một công cụ để tư duy.

Một hình vẽ tốt không nhất thiết phải đẹp theo nghĩa hội họa. Điều quan trọng là nó phải:

• Chính xác về mặt giải phẫu.
• Thể hiện đúng cấu trúc cần học.
• Có sự phân lớp và liên kết giữa các bộ phận.
• Chú thích vừa đủ.
• Giúp người học hình dung được không gian ba chiều.
• Phục vụ trực tiếp cho mục tiêu của bài giảng.

Chẳng hạn, khi giảng về hệ thống mạch máu ở chi trên, người học cần hình dung hệ cơ trước, sau đó mới xác định vị trí của các mạch máu liên quan.

Từ một cấu trúc lớn, giảng viên từng bước bổ sung các chi tiết nhỏ.

Tri thức vì thế không xuất hiện như một đáp án có sẵn mà được kiến tạo ngay trong quá trình học.

Một đường phấn đẹp bắt đầu từ sự hiểu biết

Điều thú vị trong phương pháp của thầy Nghĩa là để vẽ được một hình giải phẫu tốt, điều quan trọng nhất không phải kỹ năng hội họa mà là kiến thức về chính cấu trúc đang được vẽ.

Thầy từng chia sẻ rằng mình chưa từng học vẽ hay theo đuổi hội họa chuyên nghiệp. Tuy nhiên, khả năng hình dung không gian và nền tảng hình học không gian từ thời học sinh đã giúp thầy có lợi thế khi thể hiện các cấu trúc giải phẫu.

Với thầy, một đường phấn đẹp trước hết phải chính xác. Nó phải mềm mại, tự nhiên và gần với cấu trúc thật.

Điều này tạo ra một bài học thú vị về giáo dục:

Muốn truyền đạt tốt một kiến thức, trước hết người dạy phải thực sự hiểu bản chất của kiến thức đó.

Người thầy không đơn giản là người đưa thông tin đến người học. Người thầy phải biết lựa chọn, đơn giản hóa, trực quan hóa và tìm ra cách diễn đạt phù hợp nhất.

Từ chiếc bảng và hộp phấn đến một phương pháp giáo dục đầy cảm hứng

Tiến sĩ Nguyễn Đức Nghĩa tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1999 và bắt đầu công tác tại Bộ môn Giải phẫu.

Những năm đầu đi dạy, khi máy chiếu và máy tính xách tay chưa phổ biến, bảng và phấn gần như là những công cụ chính của giảng viên.

Thầy quan sát cách các giảng viên đi trước vẽ hình, cách đưa phấn, lựa chọn cấu trúc và tổ chức nội dung. Qua thời gian, những gì ban đầu là sự thích nghi với điều kiện giảng dạy dần trở thành một phương pháp riêng.

Thầy nhận thấy rằng khi người học tự nhìn cấu trúc được hình thành, tự vẽ lại và tự chú thích, kiến thức thường được ghi nhớ lâu hơn.

Năm 2005, thầy từng thử nghiệm giảng bài bằng máy chiếu và slide. Những bài trình chiếu được chuẩn bị công phu, logic và có khả năng truyền tải nhiều thông tin.

Nhưng thầy nhận ra một điều: sinh viên không còn hào hứng như trước và chính bản thân người giảng cũng mất đi một phần cảm xúc.

Sau trải nghiệm đó, thầy quay trở lại với bảng và phấn màu.

Từ người thầy đến người truyền cảm hứng

Điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện của Tiến sĩ Nguyễn Đức Nghĩa có lẽ không nằm ở những viên phấn màu mà nằm ở năng lượng của người thầy khi đứng trên bục giảng.

Có những ngày mệt mỏi, nhưng khi cầm viên phấn lên, thầy lại trở nên hào hứng.

Có những bài giảng khó đến mức phải chuẩn bị xuyên đêm.

Năm 2005, khi lần đầu giảng cho nhóm bác sĩ chuyên khoa I chẩn đoán hình ảnh, thầy mới 28 tuổi trong khi học viên đều lớn tuổi và có kinh nghiệm nghề nghiệp. Đặc biệt, bài giảng về xương sọ và hệ thần kinh đòi hỏi kiến thức chuyên sâu.

Thầy đã chuẩn bị trong nhiều ngày, thậm chí từng thức đến 4 giờ sáng để hoàn thiện bài giảng.

Nhưng sau tất cả, cảm giác hạnh phúc nhất lại đến khi các học viên bước tới chúc mừng và bày tỏ sự ngạc nhiên trước một bài giảng về não, hệ thần kinh và hộp sọ được truyền tải bằng phấn màu.

Đó chính là giá trị của giáo dục: người dạy trao đi kiến thức và nhận lại niềm vui khi thấy người học thực sự hiểu.

Khi sinh viên cũng bắt đầu cầm phấn

Một phương pháp giáo dục chỉ thực sự có sức sống khi nó tạo ra hành vi mới ở người học.

Nhiều sinh viên sau khi tham dự lớp học của thầy Nghĩa đã bắt đầu tự vẽ lại các cấu trúc giải phẫu.

Có người luyện trên giấy A4. Có người mua bảng và phấn để tập ở nhà.

Sinh viên Nguyễn Xuân Đại từng chia sẻ rằng học giải phẫu bằng cách vẽ hình và chú thích giúp dễ liên tưởng và ghi nhớ lâu hơn. Có những buổi được nghỉ, sinh viên vẫn chủ động vào giảng đường để học cùng các khóa dưới.

Với những người học môn giải phẫu vốn được xem là nền tảng của nhiều môn học khác trong trường y, việc tự tái tạo kiến thức bằng hình ảnh trở thành một cách học chủ động.

Đó cũng chính là tinh thần mà giáo dục hiện đại hướng tới: không chỉ “học để biết” mà còn học để hiểu, học để làm và học để tự phát triển năng lực.

Một hộp phấn nhỏ và bài học lớn về giáo dục

Hiện nay, thầy Nghĩa vẫn là giảng viên duy nhất tại Bộ môn Giải phẫu sử dụng phấn màu để giảng bài theo cách này.

Thầy thậm chí tìm hiểu kỹ về chất lượng phấn và sử dụng loại phấn màu chuyên dụng có độ bám tốt, ít vỡ và ít độc hại.

Nhưng giá trị thực sự không nằm ở việc hộp phấn có bao nhiêu màu.

Giá trị nằm ở cách người thầy sử dụng những công cụ đơn giản để tạo nên một trải nghiệm học tập sâu sắc.

Giáo sư Olivier Armstrong, chuyên gia về Ngoại khoa và Giải phẫu của Trung tâm Bệnh viện Đại học Nantes (Pháp), cũng đánh giá cao phương pháp này. Theo ông, việc vừa vẽ sơ đồ vừa giảng giải giúp người học từng bước định vị cấu trúc, mạch máu và cơ quan một cách chính xác.

Người học không nhất thiết phải vẽ đẹp.

Điều quan trọng là họ phải vẽ lại nhiều lần, nghiêm túc và chính xác, qua đó rèn luyện khả năng tái tạo kiến thức.

MuoiBa SaoSang Ecosystem – Khi giáo dục bắt đầu từ cảm hứng

Câu chuyện “Thầy giáo giảng môn Giải phẫu bằng phấn màu” là một ví dụ đẹp về sức mạnh của giáo dục lấy người học làm trung tâm.

Một người thầy có thể không cần quá nhiều công nghệ để tạo ra một bài giảng đáng nhớ. Đôi khi, một chiếc bảng, một hộp phấn và một tình yêu đủ lớn dành cho tri thức cũng có thể tạo nên một trải nghiệm giáo dục đặc biệt.

Từ góc nhìn của MuoiBa SaoSang Ecosystem, câu chuyện ấy gợi mở một giá trị quan trọng: giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà còn là nghệ thuật khơi dậy sự tò mò, khả năng tư duy và niềm yêu thích học tập ở mỗi con người.

Một nét phấn có thể biến thành một cấu trúc.

Một cấu trúc có thể trở thành kiến thức.

Kiến thức được hiểu sâu có thể trở thành năng lực.

Và một người thầy tận tâm có thể biến cả quá trình ấy thành một ký ức mà người học mang theo nhiều năm sau khi rời khỏi giảng đường.

Đó cũng là tinh thần mà MuoiBa SaoSang Ecosystem hướng tới trên hành trình phát triển con người – phát triển cộng đồng – phát triển tri thức – tạo tác động xã hội.

Bởi cuối cùng, một bài giảng tốt không chỉ giúp người học nhớ một bài học.

Một bài giảng tốt có thể khiến người học muốn tiếp tục học, muốn tự mình khám phá và muốn trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.