Community Development – Phát triển cộng đồng là một trong những nền tảng quan trọng của Social Impact – Tác động xã hội. Một cộng đồng không chỉ được tạo nên bởi số lượng thành viên, các hoạt động hay những chương trình thiện nguyện, mà còn bởi mức độ kết nối, năng lực tham gia, khả năng giải quyết vấn đề và khả năng tự phát triển của chính những người trong cộng đồng.

Trong bối cảnh các vấn đề xã hội ngày càng có tính liên kết – từ giáo dục, việc làm, sức khỏe tinh thần, bất bình đẳng, môi trường đến cơ hội phát triển cho người trẻ – xây dựng cộng đồng bền vững đòi hỏi nhiều hơn một hoạt động ngắn hạn.

Theo World Bank, đến tháng 6/2023, ngân hàng này đã hỗ trợ hơn 350 dự án Community-Driven Development (CDD) tại 98 quốc gia, với tổng quy mô khoảng 45,2 tỷ USD. Các chương trình CDD được sử dụng trong nhiều lĩnh vực như dịch vụ cơ bản, phát triển kinh tế địa phương, thích ứng khí hậu, hòa nhập xã hội và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

Điều đó cho thấy phát triển cộng đồng không chỉ là hoạt động xã hội, mà đã trở thành một phương thức quan trọng để giải quyết các vấn đề phát triển.

1. COMMUNITY DEVELOPMENT LÀ GÌ?

Community Development – Phát triển cộng đồng có thể hiểu là quá trình giúp một cộng đồng:

• Nhận diện những vấn đề và nhu cầu thực tế.
• Phát huy nguồn lực sẵn có.
• Tăng năng lực của thành viên.
• Tăng sự kết nối và hợp tác.
• Cùng tham gia vào quá trình ra quyết định.
• Xây dựng và thực hiện các giải pháp.
• Đo lường kết quả và tác động.
• Từng bước nâng cao khả năng tự chủ và phát triển.

Một điểm quan trọng của Community Development là cộng đồng không chỉ là người nhận hỗ trợ mà phải trở thành một phần của quá trình tạo ra giải pháp.

World Bank định nghĩa Community-Driven Development theo hướng trao quyền quyết định và trong nhiều trường hợp cả nguồn lực tài chính, kỹ thuật cho cộng đồng hoặc nhóm người thụ hưởng trực tiếp. Mô hình này thường được sử dụng để xây dựng dịch vụ cơ bản, cơ sở hạ tầng địa phương, quản lý tài nguyên chung và hỗ trợ các hoạt động phát triển cộng đồng.

Có thể hình dung:

Community Development = Hiểu cộng đồng → Xác định vấn đề → Huy động nguồn lực → Cùng hành động → Đo lường → Học hỏi → Phát triển tiếp

Đây cũng là lý do một dự án cộng đồng không nên bắt đầu bằng câu hỏi:

“Chúng ta muốn tổ chức hoạt động gì?”

Mà nên bắt đầu bằng:

“Cộng đồng đang thực sự cần điều gì?”

2. CÁCH XÂY DỰNG MỘT CỘNG ĐỒNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Một cộng đồng bền vững không hình thành chỉ sau một chiến dịch. Nó được xây dựng từng bước thông qua con người, niềm tin, năng lực, cơ chế tham gia và hệ thống vận hành.

• Bước 1: Xác định rõ cộng đồng

Trước tiên cần xác định:

• Cộng đồng nào?
• Ai là thành viên?
• Họ có đặc điểm gì?
• Họ đang gặp những vấn đề nào?
• Họ có nhu cầu gì?
• Họ có nguồn lực nào?
• Ai đang bị bỏ lại phía sau?

Ví dụ, “người trẻ Việt Nam” là một nhóm rất rộng. Nếu muốn triển khai dự án giáo dục nghề nghiệp, cần xác định rõ hơn:

Sinh viên năm cuối tại các trường đại học ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đang gặp khó khăn trong định hướng nghề nghiệp.

Càng xác định rõ đối tượng, việc thiết kế giải pháp càng có cơ sở.

• Bước 2: Xây dựng niềm tin

Không có niềm tin, rất khó có sự tham gia lâu dài.

WHO xác định trust – niềm tin là nền tảng của huy động xã hội và sự tham gia cộng đồng bền vững. Các yếu tố như tôn trọng lẫn nhau, minh bạch, mục tiêu chung, đối thoại bao trùm và sử dụng kiến thức địa phương đều góp phần tăng năng lực cộng đồng trong việc cùng nhận diện và giải quyết thách thức.

Đối với một tổ chức hoặc dự án cộng đồng, niềm tin có thể được xây dựng thông qua:

• Minh bạch tài chính.
• Công khai mục tiêu.
• Công khai cách sử dụng nguồn lực.
• Tôn trọng người thụ hưởng.
• Không phóng đại tác động.
• Không biến người yếu thế thành công cụ truyền thông.
• Báo cáo kết quả sau chương trình.
• Lắng nghe phản hồi.

• Bước 3: Tăng năng lực cho thành viên

Một cộng đồng phát triển không chỉ cần người tham gia mà cần người có năng lực tạo ra giá trị.

Có thể phát triển các nhóm năng lực:

Kiến thức → Kỹ năng → Thực hành → Lãnh đạo → Giải quyết vấn đề

Ví dụ, một thành viên cộng đồng có thể bắt đầu bằng việc tham gia tình nguyện. Sau đó họ được đào tạo về tổ chức sự kiện, truyền thông, quản lý dự án, gây quỹ, làm việc nhóm và đo lường tác động.

Từ một người tham gia, họ có thể trở thành:

Volunteer → Community Contributor → Project Leader → Community Builder → Changemaker

Đây là quá trình biến cộng đồng từ một “nhóm người tập hợp” thành một hệ sinh thái phát triển con người.

• Bước 4: Trao quyền tham gia

Một cộng đồng khỏe mạnh cần có tiếng nói của chính thành viên.

WHO nhấn mạnh rằng sự tham gia xã hội cần có tính đa dạng, công bằng và bao trùm, đồng thời tiếng nói của các nhóm dễ bị tổn thương cần được đưa vào quá trình ra quyết định. WHO cũng khuyến nghị duy trì các cơ chế tham gia thường xuyên và sử dụng dữ liệu để đánh giá tác động của quá trình tham gia.

Do đó, thay vì:

Tổ chức quyết định → Cộng đồng thực hiện

nên hướng tới:

Cộng đồng cùng xác định vấn đề → Cùng thiết kế giải pháp → Cùng thực hiện → Cùng đánh giá.

• Bước 5: Xây dựng hệ thống thay vì chỉ tổ chức sự kiện

Một workshop có thể tạo ra trải nghiệm.

Một chiến dịch có thể tạo ra sự chú ý.

Nhưng một hệ thống cộng đồng mới có khả năng tạo ra tác động dài hạn.

Một hệ thống cộng đồng có thể bao gồm:

• Thành viên.
• Nhóm chuyên môn.
• Mentor.
• Project Leader.
• Volunteer.
• Đối tác.
• Nhà tài trợ.
• Chuyên gia.
• Cơ chế đào tạo.
• Cơ chế tài chính.
• Quy trình vận hành.
• Hệ thống đo lường tác động.

Đây là bước chuyển từ Community Event sang Community Ecosystem.

3. MỘT CỘNG ĐỒNG KHỎE MẠNH CẦN NHỮNG YẾU TỐ NÀO?

Không có một công thức duy nhất cho mọi cộng đồng. Tuy nhiên, có thể xây dựng một khung tham chiếu gồm 8 yếu tố quan trọng.

• Mục tiêu chung

Thành viên cần hiểu:

Chúng ta tồn tại để làm gì?

Mục tiêu càng rõ, cộng đồng càng dễ tập trung nguồn lực.

• Niềm tin

Thành viên cần cảm thấy họ có thể:

• Nói lên ý kiến.
• Được tôn trọng.
• Được lắng nghe.
• Được đối xử công bằng.

• Sự tham gia

Một cộng đồng không thể khỏe mạnh nếu phần lớn thành viên chỉ “đứng ngoài”.

Sự tham gia có thể ở nhiều cấp độ:

Biết → Quan tâm → Tham gia → Đóng góp → Lãnh đạo

• Tính bao trùm

Một cộng đồng phát triển cần quan tâm đến cả những người ít có tiếng nói.

Đặc biệt cần xem xét các nhóm có thể gặp rào cản về:

• Thu nhập.
• Giáo dục.
• Địa lý.
• Khả năng tiếp cận thông tin.
• Khuyết tật.
• Cơ hội việc làm.
• Điều kiện xã hội.

WHO cho biết các điều kiện xã hội như giáo dục, thu nhập, nhà ở, việc làm, môi trường sống và khả năng tiếp cận nguồn lực có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và bất bình đẳng sức khỏe.

• Năng lực cộng đồng

Cộng đồng cần có khả năng:

Nhìn thấy vấn đề → Phân tích → Ra quyết định → Hành động → Đánh giá.

• Nguồn lực

Nguồn lực không chỉ là tiền.

Có thể bao gồm:

• Con người.
• Kiến thức.
• Thời gian.
• Mạng lưới.
• Địa điểm.
• Công nghệ.
• Truyền thông.
• Tài chính.
• Quan hệ đối tác.

• Minh bạch và trách nhiệm

Một cộng đồng bền vững cần biết:

• Tiền đến từ đâu?
• Tiền được sử dụng thế nào?
• Ai chịu trách nhiệm?
• Hoạt động đạt kết quả gì?
• Có vấn đề gì xảy ra?
• Điều gì cần cải thiện?

• Khả năng học hỏi

Một cộng đồng không cần hoàn hảo ngay từ đầu.

Quan trọng là có khả năng:

Làm → Đo lường → Phản hồi → Học → Điều chỉnh → Làm tốt hơn.

World Bank cũng nhấn mạnh rằng hiệu quả của Community-Driven Development phụ thuộc đáng kể vào thiết kế chương trình, cách triển khai và bối cảnh cụ thể; không nên xem CDD như một “giải pháp cho mọi vấn đề”.

4. LÀM THẾ NÀO ĐỂ XÁC ĐỊNH ĐÚNG VẤN ĐỀ CỦA MỘT CỘNG ĐỒNG?

Đây có thể là bước quan trọng nhất của một dự án Social Impact.

Bởi nếu xác định sai vấn đề, một dự án có thể rất nhiều người tham gia nhưng tác động thực tế lại thấp.

Đừng nhầm “triệu chứng” với “nguyên nhân”

Ví dụ:

Triệu chứng:
Sinh viên thất nghiệp sau khi tốt nghiệp.

Nhưng nguyên nhân có thể liên quan đến:

• Thiếu thông tin nghề nghiệp.
• Chọn ngành chưa phù hợp.
• Thiếu kỹ năng.
• Thiếu kinh nghiệm thực tế.
• Khoảng cách giữa chương trình đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp.
• Thiếu mạng lưới nghề nghiệp.
• Điều kiện kinh tế hoặc địa lý.

Nếu chỉ tổ chức một ngày hội việc làm, dự án có thể giải quyết một phần triệu chứng nhưng chưa chắc giải quyết nguyên nhân gốc.

5. QUY TRÌNH 6 BƯỚC XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ CỘNG ĐỒNG

• Bước 1: Quan sát

Bắt đầu bằng dữ liệu và thực tế thay vì giả định.

Hãy hỏi:

• Điều gì đang xảy ra?
• Xảy ra ở đâu?
• Với ai?
• Tần suất bao nhiêu?
• Đã kéo dài bao lâu?

• Bước 2: Lắng nghe cộng đồng

Có thể sử dụng:

• Phỏng vấn.
• Khảo sát.
• Focus group.
• Community meeting.
• Quan sát thực địa.
• Nhật ký trải nghiệm.
• Dữ liệu hành chính.
• Báo cáo nghiên cứu.

Điểm quan trọng là không chỉ hỏi người tổ chức nghĩ gì, mà phải hỏi những người đang trực tiếp trải nghiệm vấn đề.

WHO nhấn mạnh vai trò của sự tham gia xã hội trong việc giúp chính sách và chương trình phản hồi tốt hơn nhu cầu thực tế, đồng thời tăng tính tin cậy và công bằng.

• Bước 3: Phân tích nguyên nhân

Có thể sử dụng mô hình:

Problem Tree – Cây vấn đề

Ví dụ:

Vấn đề trung tâm:
Người trẻ khó tiếp cận cơ hội nghề nghiệp phù hợp.

Nguyên nhân:
→ Thiếu thông tin
→ Thiếu kỹ năng
→ Thiếu trải nghiệm
→ Thiếu mentor
→ Thiếu kết nối doanh nghiệp

Hệ quả:
→ Chọn nghề thiếu cơ sở
→ Khó tìm việc
→ Công việc không phù hợp
→ Chi phí chuyển đổi nghề nghiệp tăng.

Cách tiếp cận này giúp dự án nhìn vấn đề theo hệ thống thay vì chỉ xử lý biểu hiện bên ngoài.

• Bước 4: Xác minh bằng dữ liệu

Một vấn đề nên được kiểm chứng bằng ít nhất ba loại bằng chứng:

Dữ liệu định lượng + Dữ liệu định tính + Quan sát thực tế

Ví dụ:

• 500 người được khảo sát.
• 30 người được phỏng vấn sâu.
• 3 nhóm thảo luận cộng đồng.
• Dữ liệu từ trường học/doanh nghiệp.
• Quan sát tại địa phương.

Không nên kết luận rằng:

“Cộng đồng đang gặp vấn đề X”

chỉ vì một vài cá nhân nói như vậy.

• Bước 5: Ưu tiên vấn đề

Không phải vấn đề nào cũng có thể giải quyết cùng lúc.

Có thể đánh giá theo 5 câu hỏi:

Tiêu chí	Câu hỏi
Mức độ nghiêm trọng	Vấn đề gây hậu quả lớn đến đâu?
Quy mô	Có bao nhiêu người bị ảnh hưởng?
Tính cấp thiết	Có cần hành động sớm không?
Khả năng tác động	Dự án có thực sự thay đổi được không?
Nguồn lực	Cộng đồng có đủ nguồn lực để hành động không?

Mục tiêu không phải là chọn vấn đề “to nhất”, mà là xác định vấn đề quan trọng, có bằng chứng và phù hợp với năng lực can thiệp.

• Bước 6: Kiểm tra lại với cộng đồng

Trước khi thiết kế dự án, hãy quay lại hỏi:

“Đây có thực sự là vấn đề mà cộng đồng muốn giải quyết không?”

Nếu câu trả lời là chưa, cần tiếp tục nghiên cứu.

Đây là nguyên tắc quan trọng của Community Development:

Không làm thay cộng đồng khi cộng đồng có thể cùng tham gia tạo ra giải pháp.

6. TỪ “LÀM TỪ THIỆN” ĐẾN “TẠO TÁC ĐỘNG XÃ HỘI”

Social Impact không chỉ được đo bằng:

Bao nhiêu phần quà được trao?

mà cần đặt thêm những câu hỏi:

• Có bao nhiêu người được tiếp cận?
• Bao nhiêu người thực sự sử dụng hỗ trợ?
• Năng lực của họ có thay đổi không?
• Hành vi có thay đổi không?
• Điều kiện sống có cải thiện không?
• Cộng đồng có tăng khả năng tự giải quyết vấn đề không?
• Tác động có được duy trì sau khi dự án kết thúc không?

WHO cho biết các yếu tố xã hội và kinh tế có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và công bằng sức khỏe. WHO cũng ước tính rằng nếu loại bỏ bất bình đẳng liên quan đến tài sản trong các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, 1,8 triệu trẻ em có thể được cứu sống mỗi năm. Đây là một ví dụ cho thấy nhiều vấn đề xã hội không thể giải quyết chỉ bằng một dịch vụ đơn lẻ mà cần tác động vào các nguyên nhân xã hội rộng hơn.

Vì vậy, có thể hình dung:

Hoạt động → Output → Outcome → Impact

Ví dụ:

100 học sinh tham gia workshop

là Output.

80 học sinh hoàn thành kế hoạch nghề nghiệp cá nhân

là Outcome.

Nếu sau một thời gian, tỷ lệ học sinh có khả năng đưa ra quyết định nghề nghiệp phù hợp tăng lên, đó mới là dấu hiệu của Impact cần được tiếp tục đo lường và xác minh.

7. MUOIBA SAOSANG ECOSYSTEM VÀ CÁCH TIẾP CẬN SOCIAL IMPACT

Với định hướng “Phát triển con người – Kết nối cộng đồng – Kiến tạo tác động xã hội”, MuoiBa SaoSang Ecosystem có thể tiếp cận Community Development như một quá trình liên tục:

Hiểu mình → Phát triển năng lực → Kết nối cộng đồng → Cùng giải quyết vấn đề → Kiến tạo giá trị → Đo lường tác động

Ở cấp độ cá nhân, con người cần được phát triển về nhận thức, năng lực và khả năng hành động.

Ở cấp độ cộng đồng, những cá nhân có năng lực được kết nối để cùng tạo ra giải pháp.

Ở cấp độ xã hội, những giải pháp có hiệu quả có thể được mở rộng, kết nối với đối tác và phát triển thành các sáng kiến có tác động lâu dài.

Điều này phù hợp với tinh thần của Community Development: không chỉ hỗ trợ cộng đồng giải quyết một vấn đề trước mắt, mà từng bước tăng năng lực để cộng đồng có thể tự tham gia vào quá trình phát triển của chính mình.

8. KẾT LUẬN: MUỐN XÂY DỰNG CỘNG ĐỒNG BỀN VỮNG, HÃY BẮT ĐẦU TỪ VIỆC HIỂU ĐÚNG

Một cộng đồng phát triển bền vững không được tạo nên đơn thuần bằng số lượng thành viên, số lượng chương trình hay ngân sách được đầu tư.

Nền tảng của nó là:

Con người có năng lực.
Cộng đồng có niềm tin.
Thành viên có tiếng nói.
Nguồn lực được sử dụng minh bạch.
Vấn đề được xác định dựa trên bằng chứng.
Giải pháp được đồng kiến tạo.
Kết quả được đo lường.
Và cộng đồng có khả năng tiếp tục phát triển.

Các bằng chứng quốc tế cũng cho thấy Community-Driven Development có thể cải thiện dịch vụ cơ bản, sự tham gia và một số kết quả phát triển, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào bối cảnh, thiết kế, năng lực thể chế và cách triển khai; không có một mô hình duy nhất phù hợp với mọi cộng đồng.

Vì vậy, trước khi bắt đầu một dự án cộng đồng, hãy dành thời gian để trả lời ba câu hỏi:

1. Cộng đồng này đang thực sự gặp vấn đề gì?
2. Nguyên nhân sâu xa của vấn đề là gì?
3. Cộng đồng có thể cùng tham gia tạo ra giải pháp như thế nào?

Khi trả lời được ba câu hỏi đó bằng dữ liệu, đối thoại và sự tham gia thực chất của cộng đồng, một ý tưởng xã hội mới có cơ hội trở thành một dự án có giá trị và có khả năng tạo ra Social Impact – Tác động xã hội bền vững.

MuoiBa SaoSang Ecosystem theo đuổi cách tiếp cận lấy con người làm nền tảng: phát triển con người → phát triển cộng đồng → phát triển dự án → tạo tác động xã hội. Đây cũng là nền tảng để những người trẻ không chỉ trở thành người tham gia các hoạt động cộng đồng, mà từng bước trở thành Community Builders, Project Leaders và Changemakers – những người có năng lực nhìn thấy vấn đề, kết nối nguồn lực và biến ý tưởng thành hành động tạo giá trị.