1. Đo lường tác động xã hội là gì?

Một dự án cộng đồng có thể tổ chức hàng chục workshop, trao hàng nghìn phần quà, huy động hàng trăm tình nguyện viên hoặc tiếp cận hàng nghìn người. Tuy nhiên, những con số đó mới chủ yếu cho biết dự án đã làm được bao nhiêu, chứ chưa trả lời đầy đủ câu hỏi quan trọng hơn:

Dự án đã tạo ra sự thay đổi gì đối với con người, cộng đồng hoặc xã hội?

Đây chính là điểm khác biệt giữa quản lý hoạt động và quản trị tác động xã hội.

Đo lường tác động xã hội – Social Impact Measurement – là quá trình xác định, theo dõi và đánh giá những thay đổi tích cực hoặc tiêu cực, dự kiến hoặc ngoài dự kiến, mà một chương trình, dự án, tổ chức hoặc khoản đầu tư tạo ra đối với các bên liên quan.

Social Value International nhấn mạnh việc hiểu “what changes” – điều gì thay đổi, đồng thời xem xét cả thay đổi tích cực, tiêu cực, có chủ đích và ngoài dự kiến.

Trong khi đó, IRIS+ của Global Impact Investing Network (GIIN) cung cấp một hệ thống chỉ số nhằm giúp tổ chức chuyển các mục tiêu tác động thành những kết quả có thể đo lường và quản trị. Hệ thống này bao gồm cả chỉ số định lượng và định tính.

Vì vậy, một dự án xã hội chuyên nghiệp không chỉ nên hỏi:

“Chúng ta đã tổ chức bao nhiêu hoạt động?”

mà cần tiến thêm một bước:

“Những hoạt động đó đã tạo ra thay đổi gì, cho ai, ở mức độ nào và bằng chứng ở đâu?”

1. LOGIC MODEL LÀ GÌ? CÁCH XÂY DỰNG MÔ HÌNH LOGIC CHO DỰ ÁN XÃ HỘI

1. Logic Model là gì?

Logic Model – Mô hình Logic là một công cụ trực quan giúp mô tả mối quan hệ giữa nguồn lực, hoạt động và các kết quả mà một chương trình dự kiến tạo ra.

Một cấu trúc Logic Model phổ biến gồm:

Inputs → Activities → Outputs → Outcomes → Impact

W.K. Kellogg Foundation sử dụng cấu trúc gồm Resources/Inputs, Activities, Outputs, Outcomes và Impact để mô tả mối liên hệ giữa “công việc dự kiến thực hiện” và “kết quả dự kiến đạt được”.

Có thể hiểu đơn giản:

Thành phần	Câu hỏi cần trả lời	Ví dụ dự án giáo dục
Inputs	Chúng ta có gì?	Nhân sự, ngân sách, mentor, địa điểm
Activities	Chúng ta làm gì?	Workshop, mentoring, training
Outputs	Chúng ta tạo ra bao nhiêu?	8 buổi, 200 học viên
Outcomes	Người tham gia thay đổi gì?	Tăng kỹ năng, tự tin, khả năng lập kế hoạch
Impact	Thay đổi dài hạn là gì?	Tăng khả năng học tập, việc làm hoặc đóng góp cộng đồng

Điểm quan trọng là Outputs không đồng nghĩa với Outcomes.

Ví dụ:

• “200 người tham gia workshop” = Output.
• “150 người hoàn thành bài thực hành” = Output.
• “120 người cải thiện điểm đánh giá kỹ năng” = Outcome.
• “70 người áp dụng kỹ năng vào công việc/dự án sau 6 tháng” = Outcome dài hạn.
• “Năng lực nghề nghiệp của nhóm người trẻ được cải thiện bền vững” = Impact kỳ vọng.

W.K. Kellogg Foundation cũng phân biệt outputs là sản phẩm trực tiếp của hoạt động, trong khi outcomes phản ánh những thay đổi về kiến thức, kỹ năng, hành vi, trạng thái hoặc năng lực của người tham gia.

1. Cách xây dựng Logic Model cho dự án xã hội

Bước 1: Xác định vấn đề xã hội

Trước khi hỏi “làm chương trình gì?”, hãy xác định:

• Vấn đề là gì?
• Ai đang chịu ảnh hưởng?
• Mức độ ảnh hưởng ra sao?
• Nguyên nhân chính là gì?
• Dữ liệu nền hiện tại như thế nào?

Ví dụ:

Vấn đề: Sinh viên năm cuối thiếu kỹ năng định hướng nghề nghiệp.

Không nên dừng ở nhận định chung. Dự án cần xác định nhóm đối tượng, phạm vi địa lý, mức độ vấn đề và dữ liệu baseline nếu có.

Bước 2: Xác định Impact mong muốn

Hãy bắt đầu từ câu hỏi:

“Nếu dự án thành công trong 3–5 năm tới, điều gì sẽ khác đi?”

Ví dụ:

Impact: Người trẻ có khả năng đưa ra quyết định nghề nghiệp chủ động và phù hợp hơn.

Bước 3: Xác định Outcomes

Sau đó xác định những thay đổi gần hơn:

• tăng kiến thức;
• tăng kỹ năng;
• thay đổi thái độ;
• thay đổi hành vi;
• tăng khả năng tiếp cận nguồn lực;
• cải thiện cơ hội việc làm.

Bước 4: Xác định Outputs

Outputs phải có thể đếm hoặc kiểm chứng.

Ví dụ:

• 8 workshop;
• 200 người tham gia;
• 50 mentor;
• 300 giờ mentoring;
• 1 bộ tài liệu;
• 500 lượt tiếp cận truyền thông.

Bước 5: Xác định Activities và Inputs

Cuối cùng quay lại:

Inputs: ngân sách, con người, chuyên gia, đối tác, công nghệ.

Activities: nghiên cứu, đào tạo, mentoring, truyền thông, kết nối cơ hội.

Từ đó hình thành chuỗi:

Nguồn lực → Hoạt động → Sản phẩm → Thay đổi → Tác động.

Đây chính là “bản đồ” để dự án xác định cần đo cái gì và đo ở đâu.

3. KPI VÀ SOCIAL IMPACT: ĐO SỐ LƯỢNG HAY ĐO SỰ THAY ĐỔI?

Một trong những sai lầm phổ biến của các dự án cộng đồng là sử dụng quá nhiều KPI về số lượng nhưng quá ít KPI về sự thay đổi.

Ví dụ một dự án có thể báo cáo:

10 workshop – 1.000 người tham dự – 50 tình nguyện viên – 100 bài đăng – 500.000 lượt tiếp cận.

Đây đều là những dữ liệu hữu ích.

Nhưng chúng chưa đủ để chứng minh tác động.

KPI nên được chia thành nhiều tầng

1. Tầng 1: Input KPI

Đo nguồn lực.

Ví dụ:

• Ngân sách: 100 triệu đồng.
• 10 nhân sự.
• 20 chuyên gia.
• 50 tình nguyện viên.

1. Tầng 2: Activity KPI

Đo hoạt động.

Ví dụ:

• 10 workshop.
• 5 chương trình mentoring.
• 20 buổi tư vấn.
• 30 nội dung truyền thông.

1. Tầng 3: Output KPI

Đo sản phẩm trực tiếp.

Ví dụ:

• 500 người tham gia.
• 400 người hoàn thành chương trình.
• 1.000 tài liệu được phân phối.

1. Tầng 4: Outcome KPI

Đo sự thay đổi.

Ví dụ:

• 80% học viên tăng điểm kiến thức sau chương trình.
• 65% xây dựng được kế hoạch nghề nghiệp.
• 50% áp dụng ít nhất một kỹ năng trong vòng 3 tháng.

1. Tầng 5: Impact KPI

Đo thay đổi dài hạn.

Ví dụ:

• tỷ lệ duy trì hành vi tích cực sau 12 tháng;
• tỷ lệ người tham gia đạt được kết quả nghề nghiệp;
• mức độ cải thiện chất lượng cuộc sống;
• số dự án cộng đồng được hình thành từ chương trình.

IRIS+ cũng lưu ý rằng không có một chỉ số đơn lẻ nào đủ để hiểu toàn bộ tác động; nên lựa chọn một tập hợp chỉ số phù hợp với các chiều cạnh khác nhau của tác động.

Ví dụ minh họa

Giả sử MuoiBa SaoSang Ecosystem triển khai một chương trình:

COMMUNITY PROJECT 101

Trong đó:

• 100 người đăng ký;
• 80 người tham gia;
• 60 người hoàn thành;
• 40 người xây dựng project plan;
• 20 dự án tiếp tục triển khai;
• sau 6 tháng, 12 dự án vẫn hoạt động.

Nếu chỉ nhìn Output:

60 người hoàn thành chương trình.

Nếu nhìn sâu hơn:

40 người tạo được kế hoạch dự án → 20 dự án được triển khai → 12 dự án duy trì sau 6 tháng.

Đây mới là chuỗi dữ liệu cho phép tổ chức bắt đầu trả lời câu hỏi:

“Chương trình đã chuyển hóa việc học thành hành động đến mức nào?”

4. IMPACT REPORT LÀ GÌ? MỘT BÁO CÁO TÁC ĐỘNG XÃ HỘI CẦN CÓ NHỮNG NỘI DUNG NÀO?

Impact Report – Báo cáo tác động xã hội là tài liệu trình bày một cách có hệ thống về mục tiêu, hoạt động, kết quả, tác động, dữ liệu và bài học của một chương trình hoặc tổ chức trong một khoảng thời gian nhất định.

Một Impact Report tốt không phải là một “album thành tích”.

Nó nên trả lời ít nhất 6 câu hỏi:

1. Chúng ta muốn thay đổi điều gì?
2. Chúng ta đã làm gì?
3. Đã tiếp cận những ai?
4. Điều gì thực sự thay đổi?
5. Bằng chứng của sự thay đổi là gì?
6. Chúng ta học được gì và sẽ cải thiện gì?

IRIS+ hiện có các impact report sử dụng mục tiêu chiến lược, chỉ số IRIS+ và phần diễn giải về cách khung đo lường được áp dụng.

Cấu trúc đề xuất cho Impact Report

1. Executive Summary

Tóm tắt:

• mục tiêu;
• đối tượng;
• thời gian;
• quy mô;
• kết quả chính;
• tác động nổi bật;
• bài học.

1. Social Problem

Trình bày vấn đề xã hội mà dự án muốn giải quyết.

Nên có dữ liệu baseline và nguồn tham khảo đáng tin cậy.

1. Theory of Change / Logic Model

Trình bày:

Inputs → Activities → Outputs → Outcomes → Impact.

1.  Program Activities

Mô tả dự án đã thực hiện những gì.

1. Beneficiaries & Stakeholders

Không chỉ ghi “1.000 người hưởng lợi”.

Cần phân tích:

• họ là ai;
• ở đâu;
• độ tuổi;
• nhóm dễ bị tổn thương nào;
• mức độ tiếp cận;
• nhu cầu.

1. Outputs

Các số liệu hoạt động:

• số người;
• số chương trình;
• số giờ;
• số tài liệu;
• số địa điểm;
• số đối tác.

1. Outcomes & Impact

Đây là phần quan trọng nhất.

Ví dụ:

Before → After

Điểm kiến thức trung bình:

5,8/10 → 7,9/10

Tỷ lệ người có kế hoạch nghề nghiệp:

32% → 76%

Tỷ lệ duy trì hành động sau 6 tháng:

60%

Các số liệu trên chỉ là ví dụ minh họa, không phải số liệu thực tế của MuoiBa.

m. Stories & Qualitative Evidence

Dữ liệu định lượng cho biết bao nhiêu.

Câu chuyện, phỏng vấn và phản hồi giúp giải thích thay đổi đó có ý nghĩa gì.

Social Value International nhấn mạnh rằng một account về social value có thể bao gồm thông tin định tính, định lượng và so sánh, đồng thời cần quan tâm tới những thay đổi mà các bên liên quan thực sự coi trọng.

n. Challenges & Negative Outcomes

Một Impact Report đáng tin cậy không chỉ nói về thành công.

Nên công khai:

• mục tiêu chưa đạt;
• tỷ lệ bỏ cuộc;
• tác động ngoài dự kiến;
• hạn chế dữ liệu;
• vấn đề triển khai;
• rủi ro.

t.  Financial Information

Có thể trình bày:

• tổng ngân sách;
• chi phí chương trình;
• chi phí quản lý;
• nguồn tài trợ;
• hiện vật;
• nguồn lực tình nguyện.

r. Lessons Learned

Trả lời:

Điều gì hiệu quả?

Điều gì chưa hiệu quả?

Lần sau cần thay đổi gì?

q. Next-Year Impact Goals

Đưa ra mục tiêu cho chu kỳ tiếp theo.

5. SROI LÀ GÌ? CÁCH ĐO LƯỜNG SOCIAL RETURN ON INVESTMENT

SROI – Social Return on Investment là phương pháp phân tích nhằm đánh giá giá trị xã hội được tạo ra so với nguồn lực đầu tư.

Social Value International mô tả SROI như một khung để đo lường, quản lý và ghi nhận social value/social impact; phương pháp này dựa trên việc hiểu những thay đổi xảy ra và định giá những kết quả có ý nghĩa đối với các bên liên quan.

Công thức khái quát:

SROI = Giá trị hiện tại của lợi ích xã hội / Tổng giá trị đầu tư

Ví dụ minh họa:

Một dự án giáo dục có:

Tổng đầu tư: 500 triệu đồng.

Sau quá trình phân tích, tổ chức ước tính tổng giá trị xã hội quy đổi theo phương pháp SROI là:

2 tỷ đồng.

Khi đó:

SROI = 2.000.000.000 / 500.000.000 = 4

Có thể diễn giải theo dạng:

1 đồng đầu tư tạo ra 4 đồng giá trị xã hội được quy đổi theo các giả định và phương pháp của phân tích.

Tuy nhiên, con số này không nên được hiểu đơn giản là dự án “lãi” 4 lần.

SROI không phải ROI tài chính truyền thống.

Việc quy đổi outcome xã hội thành giá trị tiền tệ đòi hỏi các giả định, bằng chứng và phương pháp định giá phù hợp.

Social Value International cung cấp Value Map có thể tính Present Value, Net Present Value, SROI ratio và áp dụng discount rate trong phân tích SROI.

1. Các bước cơ bản để thực hiện SROI

Bước 1: Xác định stakeholders

Ví dụ:

• người hưởng lợi;
• gia đình;
• tình nguyện viên;
• chuyên gia;
• đối tác;
• nhà tài trợ;
• cộng đồng.

Bước 2: Xác định Outcomes

Ví dụ:

Hoạt động: đào tạo kỹ năng nghề nghiệp.

Outcome: người trẻ tăng năng lực tìm kiếm việc làm.

Bước 3: Xác định Indicators

Ví dụ:

• tỷ lệ có CV;
• tỷ lệ tham gia phỏng vấn;
• tỷ lệ tìm được việc;
• mức thu nhập;
• mức độ tự tin.

Bước 4: Đo lường mức độ thay đổi

So sánh:

Baseline → Endline → Follow-up

Ví dụ:

Chỉ số	Trước dự án	Sau dự án	Sau 6 tháng
Có CV chuẩn	35%	82%	75%
Biết tìm việc	42%	88%	80%
Có việc làm	18%	31%	46%

Đây là số liệu minh họa, không phải dữ liệu thực tế.

Bước 5: Xác định Deadweight

Deadweight là phần thay đổi có thể đã xảy ra ngay cả khi dự án không được triển khai.

Ví dụ:

Nếu 46% người tham gia có việc làm sau 6 tháng nhưng 16% được ước tính có thể đạt được kết quả tương tự mà không cần dự án, phần thay đổi này cần được xem xét khi tính giá trị tác động.

Bước 6: Xem xét Attribution

Một kết quả có thể đến từ nhiều nguồn:

• dự án;
• gia đình;
• nhà trường;
• doanh nghiệp;
• chính sách;
• các chương trình khác.

Do đó, không nên tự động quy toàn bộ thay đổi cho một dự án.

Bước 7: Xem xét Drop-off

Nếu outcome kéo dài nhiều năm, giá trị tác động có thể giảm dần theo thời gian.

Bước 8: Quy đổi giá trị

SROI sử dụng các proxy hoặc phương pháp định giá phù hợp để ước tính giá trị của outcome.

Đây là bước đòi hỏi nhiều thận trọng nhất.

Bước 9: Tính SROI Ratio

Sau khi xác định:

• giá trị outcome;
• deadweight;
• attribution;
• drop-off;
• discounting;
• investment,

có thể tính tỷ lệ SROI.

6. ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG KHÔNG PHẢI LÀ “LÀM ĐẸP SỐ LIỆU”

Một hệ thống đo lường Social Impact trưởng thành cần đi xa hơn việc tìm kiếm những con số đẹp.

Social Value International đưa ra các nguyên tắc như tham gia cùng stakeholders, hiểu điều gì thay đổi, chỉ đưa những gì có ý nghĩa vào phân tích, không phóng đại tác động, minh bạch và xác minh kết quả.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với các dự án cộng đồng.

Ví dụ:

10.000 lượt tiếp cận truyền thông không đồng nghĩa với 10.000 người được tạo tác động.

1.000 người tham gia không đồng nghĩa với 1.000 người thay đổi.

500 người nhận hỗ trợ không đồng nghĩa với 500 người cải thiện chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, một hệ thống đo lường tốt nên kết hợp:

Quantity + Quality + Change + Evidence + Context

hay:

Số lượng + Chất lượng + Sự thay đổi + Bằng chứng + Bối cảnh.

7. MỘT FRAMEWORK ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG XÃ HỘI CHO MUOIBA SAOSANG ECOSYSTEM

Đối với các dự án giáo dục, phát triển con người, cộng đồng và Social Impact, MuoiBa SaoSang Ecosystem có thể xây dựng một quy trình thống nhất:

1. LEVEL 1 – INPUT

Có những nguồn lực nào?

Ngân sách – Nhân sự – Chuyên gia – Đối tác – Tình nguyện viên.

1. LEVEL 2 – ACTIVITY

Đã làm gì?

Training – Workshop – Mentoring – Community Project – Communication – Fundraising.

1. LEVEL 3 – OUTPUT

Đã tạo ra bao nhiêu?

Participants – Sessions – Hours – Materials – Projects – Partners.

1. LEVEL 4 – OUTCOME

Điều gì đã thay đổi?

Knowledge – Skills – Behavior – Confidence – Access – Opportunities.

1. LEVEL 5 – IMPACT

Thay đổi dài hạn là gì?

Human Development – Community Development – Social Change.

1. LEVEL 6 – SOCIAL VALUE

Những thay đổi đó có giá trị như thế nào đối với stakeholders?

Từ đây, dự án có thể tiến tới Social Value Accounting hoặc SROI khi dữ liệu và phương pháp đủ trưởng thành.

8. KẾT LUẬN: TỪ “LÀM DỰ ÁN” ĐẾN “QUẢN TRỊ TÁC ĐỘNG”

Một dự án xã hội chuyên nghiệp không kết thúc khi sự kiện kết thúc.

Sau chương trình là quá trình:

Measure → Learn → Improve → Scale → Impact

Đo lường giúp tổ chức biết điều gì đã xảy ra.

Quản trị tác động giúp tổ chức hiểu tại sao nó xảy ra, với ai, ở mức độ nào và cần làm gì tiếp theo.

Logic Model giúp xây dựng bản đồ thay đổi.

KPI giúp theo dõi tiến độ.

Impact Report giúp minh bạch hóa kết quả.

SROI giúp phân tích giá trị xã hội tương ứng với nguồn lực đầu tư khi điều kiện dữ liệu và phương pháp cho phép.

Đối với MuoiBa SaoSang Ecosystem, tư duy này có thể trở thành một phần quan trọng trong nguyên tắc:

Hiểu vấn đề → Thiết kế giải pháp → Hành động → Đo lường → Học hỏi → Cải thiện → Tạo tác động.

Mục tiêu cuối cùng của một dự án cộng đồng không chỉ là có bao nhiêu người tham gia, có bao nhiêu hoạt động được triển khai hay có bao nhiêu nguồn lực được huy động.

Quan trọng hơn là:

Con người đã thay đổi như thế nào?
Cộng đồng đã thay đổi như thế nào?
Và sự thay đổi đó có thể được chứng minh bằng dữ liệu, bằng chứng và câu chuyện thực tế hay không?

Đó chính là nền tảng của Impact Measurement & Management – Đo lường và Quản trị Tác động Xã hội.

Gợi ý bộ công cụ có thể tham khảo

• W.K. Kellogg Foundation – Logic Model Development Guide: khung Logic Model với Inputs, Activities, Outputs, Outcomes và Impact.
• GIIN IRIS+: hệ thống chỉ số và hướng dẫn để đo lường, quản trị tác động xã hội và môi trường; IRIS+ hiện có các nhóm chỉ số theo nhiều lĩnh vực và chiều cạnh tác động.
• Social Value International: Principles of Social Value, Standards và hướng dẫn SROI.
• UN SDG Indicators: khung chỉ số toàn cầu phục vụ theo dõi tiến độ các Mục tiêu Phát triển Bền vững; có thể dùng làm nguồn tham chiếu khi dự án muốn liên kết tác động với SDGs.

Lưu ý: Các con số minh họa trong bài như 100 người, 80%, 500 triệu đồng, 2 tỷ đồng… chỉ nhằm giải thích phương pháp và không phải số liệu thực tế của MuoiBa SaoSang Ecosystem hay của một dự án cụ thể.