Hiểu bản thân và tâm lý cơ bản là một trong những nền tảng quan trọng của quá trình phát triển con người. Khi hiểu cách mình suy nghĩ, cảm nhận, phản ứng và đưa ra quyết định, mỗi người có thêm khả năng nhận diện nhu cầu của bản thân, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh, quản lý cảm xúc và lựa chọn hướng đi phù hợp hơn.

Đặc biệt với người trẻ, giai đoạn học tập, lựa chọn nghề nghiệp, xây dựng các mối quan hệ và từng bước xác lập bản sắc cá nhân có thể đi kèm nhiều thay đổi về tâm lý – xã hội. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 1 trong 7 người từ 10–19 tuổi trên toàn cầu đang trải qua một tình trạng sức khỏe tâm thần, trong đó lo âu, trầm cảm và các rối loạn hành vi nằm trong nhóm những nguyên nhân quan trọng gây bệnh tật và suy giảm chức năng ở lứa tuổi này.

Vì vậy, học cách hiểu chính mình không chỉ là một hành trình phát triển cá nhân mà còn là một kỹ năng sống quan trọng.

1. TÂM LÝ CON NGƯỜI LÀ GÌ? VÌ SAO HIỂU TÂM LÝ GIÚP CHÚNG TA HIỂU CHÍNH MÌNH?

Tâm lý con người là gì?

Hiểu một cách cơ bản, tâm lý con người liên quan đến cách con người suy nghĩ, cảm nhận, nhận thức, ghi nhớ, hình thành động lực, hành xử và tương tác với môi trường xung quanh.

Tâm lý không chỉ là “cảm xúc”. Nó bao gồm nhiều quá trình khác nhau:

Nhận thức: Tôi đang nhìn nhận sự việc như thế nào?
Suy nghĩ: Tôi đang nghĩ gì về bản thân và thế giới?
Cảm xúc: Tôi đang vui, buồn, sợ, tức giận, thất vọng hay bình yên?
Động lực: Điều gì khiến tôi muốn hành động?
Hành vi: Tôi phản ứng như thế nào trước một tình huống?
Mối quan hệ: Tôi kết nối, giao tiếp và phản ứng với người khác ra sao?
Niềm tin và giá trị: Tôi thực sự coi trọng điều gì?

Ví dụ, cùng nhận được một lời góp ý, một người có thể xem đó là cơ hội cải thiện, trong khi người khác lại cảm thấy mình bị chỉ trích. Sự khác biệt không nhất thiết nằm hoàn toàn ở sự kiện bên ngoài mà còn liên quan đến cách mỗi người diễn giải sự kiện dựa trên kinh nghiệm, niềm tin, kỳ vọng và trạng thái tâm lý của mình.

Hiểu tâm lý giúp chúng ta hiểu chính mình như thế nào?

Khi bắt đầu quan sát bản thân, chúng ta có thể chuyển từ câu hỏi:

“Tại sao tôi lại như thế?”

sang những câu hỏi cụ thể hơn:

“Điều gì đang xảy ra với tôi?”
“Tôi đang cảm thấy gì?”
“Điều gì kích hoạt phản ứng này?”
“Tôi đang cần điều gì?”
“Tôi có thể lựa chọn phản ứng khác không?”

Đây là bước chuyển quan trọng từ phản ứng tự động sang nhận thức và lựa chọn có chủ đích.

Hiểu tâm lý cũng giúp chúng ta phân biệt giữa sự kiện – suy nghĩ – cảm xúc – hành vi. Chẳng hạn:

Sự kiện: Một người bạn không trả lời tin nhắn.

→ Suy nghĩ: “Có lẽ họ không coi trọng mình.”

→ Cảm xúc: Buồn, lo lắng hoặc tức giận.

→ Hành vi: Nhắn thêm nhiều lần, im lặng hoặc chủ động cắt liên lạc.

Nhưng “bạn không trả lời tin nhắn” là sự kiện; còn “họ không coi trọng mình” là một cách diễn giải. Nhận ra sự khác biệt này giúp chúng ta tránh đồng nhất suy nghĩ với sự thật.

2. SỨC KHỎE TINH THẦN LÀ GÌ? NHỮNG ĐIỀU NGƯỜI TRẺ CẦN BIẾT ĐỂ CHĂM SÓC BẢN THÂN

Theo WHO, sức khỏe tinh thần là trạng thái khỏe mạnh về tinh thần giúp một người có khả năng đối phó với những căng thẳng của cuộc sống, nhận ra năng lực của mình, học tập và làm việc hiệu quả, đồng thời đóng góp cho cộng đồng. WHO cũng nhấn mạnh rằng sức khỏe tinh thần không đơn giản chỉ là “không mắc bệnh tâm thần”; nó tồn tại trên một phổ liên tục và có thể thay đổi theo thời gian, hoàn cảnh và nhiều yếu tố khác nhau.

Điều này có nghĩa là:

Một người có sức khỏe tinh thần tốt vẫn có thể buồn.
Vẫn có thể lo lắng.
Vẫn có những ngày mệt mỏi.
Vẫn có thể thất vọng hoặc mất động lực.

Sức khỏe tinh thần không phải trạng thái “luôn tích cực”.

Một số dấu hiệu cần quan tâm

Người trẻ nên chú ý khi những thay đổi về cảm xúc, suy nghĩ hoặc hành vi kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến:

học tập hoặc công việc;
giấc ngủ;
ăn uống;
các mối quan hệ;
khả năng sinh hoạt hàng ngày;
mức độ tập trung;
động lực;
cảm giác an toàn và khả năng chăm sóc bản thân.

WHO ghi nhận rằng các vấn đề sức khỏe tâm thần ở tuổi vị thành niên có thể ảnh hưởng đến học tập, các mối quan hệ và sức khỏe trong tương lai nếu không được nhận diện và hỗ trợ phù hợp.

Tại Việt Nam, UNICEF cho biết khoảng 1/5 thanh thiếu niên trải qua những thách thức về sức khỏe tâm thần, trong khi chỉ khoảng 5% phụ huynh nhận biết rằng con mình cần hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Những con số này cho thấy khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và khả năng nhận diện vấn đề vẫn đáng chú ý.

Người trẻ có thể chăm sóc sức khỏe tinh thần bằng cách nào?

Một số nền tảng cơ bản gồm:

Xây dựng giấc ngủ và nhịp sinh hoạt tương đối ổn định.
Vận động cơ thể thường xuyên.
Duy trì các mối quan hệ có tính hỗ trợ.
Học cách nhận diện và quản lý cảm xúc.
Phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.
Dành thời gian nghỉ ngơi thay vì chỉ tập trung vào năng suất.
Biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi vấn đề vượt quá khả năng tự xử lý.

WHO cũng xác định giấc ngủ lành mạnh, vận động, kỹ năng đối phó, giải quyết vấn đề, kỹ năng quan hệ và quản lý cảm xúc là những yếu tố quan trọng đối với sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên.

Quan trọng hơn, chăm sóc sức khỏe tinh thần không đồng nghĩa với tự chẩn đoán. Khi có dấu hiệu kéo dài, nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, việc tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp là lựa chọn cần được cân nhắc.

3. HIỂU BẢN THÂN LÀ GÌ? 10 CÂU HỎI GIÚP BẠN KHÁM PHÁ CHÍNH MÌNH

Hiểu bản thân là quá trình nhận diện tương đối rõ những đặc điểm, giá trị, nhu cầu, cảm xúc, khả năng, giới hạn, mong muốn và cách mình phản ứng trước cuộc sống.

Hiểu bản thân không có nghĩa là phải có câu trả lời cho tất cả mọi thứ.

Con người thay đổi theo trải nghiệm. Vì vậy, self-awareness có thể được xem như một quá trình quan sát và cập nhật hiểu biết về chính mình, chứ không phải một bài kiểm tra làm một lần rồi có kết quả cố định.

Bạn có thể bắt đầu bằng 10 câu hỏi sau:

Câu hỏi 1: Điều gì thực sự quan trọng với tôi?

Nếu bỏ qua kỳ vọng của gia đình, bạn bè và xã hội, bạn coi trọng điều gì?

Gia đình? Tự do? Sự nghiệp? Tình yêu? Sáng tạo? Đóng góp xã hội? An toàn? Trải nghiệm?

Câu hỏi 2: Khi nào tôi cảm thấy mình là chính mình nhất?

Hãy nhớ lại những thời điểm bạn cảm thấy tự nhiên, thoải mái và có năng lượng.

Điều gì đang diễn ra khi đó?

Câu hỏi 3: Điều gì thường khiến tôi căng thẳng?

Đây có thể là áp lực thành tích, tài chính, các mối quan hệ, công việc, sự bất định hoặc nỗi sợ bị đánh giá.

Câu hỏi 4: Tôi thường phản ứng thế nào khi bị từ chối hoặc thất bại?

Bạn đối diện, né tránh, đổ lỗi, tự trách hay tìm cách học hỏi?

Không có câu trả lời để “đạt điểm”. Điều quan trọng là nhận diện mô thức của mình.

Câu hỏi 5: Tôi đang cần điều gì mà chưa nói ra?

Đôi khi phía sau sự cáu giận là nhu cầu được lắng nghe.

Phía sau sự mệt mỏi có thể là nhu cầu được nghỉ ngơi.

Phía sau cảm giác thất vọng có thể là một kỳ vọng chưa được đáp ứng.

Câu hỏi 6: Tôi đang sống theo giá trị của mình hay theo kỳ vọng của người khác?

Đây là câu hỏi đặc biệt quan trọng đối với người trẻ khi lựa chọn ngành học, nghề nghiệp, mối quan hệ và phong cách sống.

Câu hỏi 7: Tôi giỏi điều gì?

Hãy phân biệt giữa thứ bạn thích, thứ bạn giỏi và thứ bạn có thể phát triển thành năng lực.

Ba điều này có thể giống nhau nhưng không phải lúc nào cũng giống nhau.

Câu hỏi 8: Giới hạn của tôi ở đâu?

Biết nói “không”, biết nghỉ ngơi và biết khi nào cần nhờ người khác hỗ trợ cũng là một phần của hiểu bản thân.

m. Câu hỏi 9: Tôi muốn trở thành người như thế nào trong 3–5 năm tới?

Thay vì chỉ hỏi “Tôi muốn có gì?”, hãy hỏi:

“Tôi muốn trở thành người như thế nào?”

Câu hỏi này giúp chuyển trọng tâm từ thành tích sang sự phát triển con người.

n. Câu hỏi 10: Nếu không sợ thất bại, tôi sẽ bắt đầu điều gì?

Câu hỏi này không nhằm khuyến khích hành động bốc đồng. Nó giúp bạn nhận diện những mong muốn hoặc khả năng mà nỗi sợ đang khiến bạn trì hoãn.

Có thể viết câu trả lời vào nhật ký cá nhân và xem lại sau 1–3 tháng. Điều thú vị của quá trình hiểu bản thân là câu trả lời hôm nay có thể khác câu trả lời của bạn trong tương lai.

4. CẢM XÚC LÀ GÌ? VÌ SAO CHÚNG TA CẦN HIỂU THAY VÌ KÌM NÉN CẢM XÚC?

Cảm xúc là những phản ứng của con người trước các sự kiện, suy nghĩ, ký ức hoặc hoàn cảnh có ý nghĩa đối với bản thân.

Một số cảm xúc phổ biến gồm:

vui;
buồn;
tức giận;
sợ hãi;
bất ngờ;
thất vọng;
xấu hổ;
tội lỗi;
yêu thương;
biết ơn.

Cảm xúc không phải lúc nào cũng dễ chịu, nhưng cảm xúc không phải là kẻ thù.

Ví dụ:

Sợ hãi có thể cảnh báo chúng ta về nguy hiểm.

Buồn có thể cho thấy chúng ta đang mất mát hoặc cần được kết nối.

Tức giận có thể báo hiệu rằng một ranh giới hoặc giá trị quan trọng đang bị xâm phạm.

Lo lắng có thể cho thấy chúng ta đang đối diện với điều chưa chắc chắn.

Vì vậy, thay vì ngay lập tức hỏi:

“Làm thế nào để tôi hết cảm xúc này?”

chúng ta có thể bắt đầu bằng:

“Cảm xúc này đang muốn nói với tôi điều gì?”

Hiểu cảm xúc khác với hành động theo cảm xúc

Đây là một điểm rất quan trọng.

Bạn có quyền tức giận nhưng không có nghĩa mọi hành động khi tức giận đều phù hợp.

Bạn có quyền buồn nhưng không có nghĩa bạn phải cô lập bản thân.

Bạn có quyền thất vọng nhưng không có nghĩa thất bại đó định nghĩa toàn bộ giá trị của bạn.

Mục tiêu của quản lý cảm xúc không phải là loại bỏ cảm xúc mà là nhận diện – hiểu – điều chỉnh – lựa chọn cách phản ứng phù hợp.

Vì sao kìm nén cảm xúc không phải lúc nào cũng hữu ích?

“Kìm nén cảm xúc” và “điều chỉnh cảm xúc” không hoàn toàn giống nhau.

Kìm nén có thể là cố gắng phủ nhận hoặc che giấu trải nghiệm cảm xúc mà không xử lý nguyên nhân phía sau. Nghiên cứu được công bố qua American Psychological Association cho thấy mối quan hệ giữa việc kìm nén cảm xúc và các triệu chứng sức khỏe tâm thần khá phức tạp, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tìm hiểu nguyên nhân và chức năng phía sau sự kìm nén thay vì chỉ đơn giản yêu cầu một người “đừng kìm nén”.

Một cách tiếp cận lành mạnh hơn có thể gồm 4 bước:

NHẬN DIỆN → GỌI TÊN → TÌM HIỂU → LỰA CHỌN

Ví dụ:

“Tôi đang tức giận.”

→ “Điều gì đã khiến tôi tức giận?”

→ “Có phải vì tôi cảm thấy mình không được tôn trọng?”

→ “Tôi muốn phản ứng như thế nào để bảo vệ ranh giới mà vẫn tôn trọng người khác?”

Đó chính là quá trình biến cảm xúc thành thông tin để hiểu bản thân, thay vì để cảm xúc hoàn toàn điều khiển hành vi.

5. HIỂU MÌNH LÀ BƯỚC ĐẦU TIÊN CỦA PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

Hiểu bản thân không phải là một đích đến. Đó là một hành trình liên tục quan sát, trải nghiệm, đặt câu hỏi và điều chỉnh.

Khi hiểu mình hơn, chúng ta có thể:

Hiểu cảm xúc → hiểu nhu cầu → hiểu giá trị → hiểu giới hạn → hiểu năng lực → đưa ra lựa chọn phù hợp hơn.

Với người trẻ, đây có thể trở thành nền tảng để tiếp tục phát triển kỹ năng sống, định hướng nghề nghiệp, xây dựng mối quan hệ, phát triển năng lực cá nhân và xác lập mục tiêu cuộc sống.

MuoiBa SaoSang Ecosystem tiếp cận phát triển con người từ tinh thần “Understand Yourself – Develop Your Potential – Create Positive Impact”: bắt đầu từ việc hiểu mình, phát triển năng lực và từng bước chuyển những giá trị bên trong thành hành động có ý nghĩa.

Bởi trước khi muốn thay đổi công việc, xây dựng sự nghiệp, lãnh đạo một đội nhóm hay tạo ra tác động tích cực cho cộng đồng, mỗi người cần có cơ hội quay về với một câu hỏi nền tảng:

“Tôi là ai, tôi đang cần gì, tôi coi trọng điều gì và tôi muốn trở thành người như thế nào?”

Đó có thể là điểm bắt đầu của một hành trình trưởng thành thực sự.