Có những ngày chúng ta cảm thấy buồn mà không biết vì sao. Có những giai đoạn lo lắng đến mức khó ngủ, mất tập trung hoặc không còn muốn gặp gỡ mọi người. Cũng có lúc một cơn sợ hãi xuất hiện đột ngột, tim đập nhanh, khó thở, run rẩy và cảm giác như mình sắp mất kiểm soát.

Những trải nghiệm như vậy không đồng nghĩa ngay lập tức với việc một người đang mắc bệnh tâm thần. Buồn bã, lo âu và căng thẳng là những phản ứng có thể xuất hiện trước các thay đổi, mất mát, áp lực học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc những biến cố trong cuộc sống.

Tuy nhiên, khi những cảm xúc này kéo dài, trở nên dữ dội hoặc bắt đầu ảnh hưởng đáng kể đến học tập, công việc, sức khỏe, các mối quan hệ và khả năng sinh hoạt hằng ngày, chúng cần được quan tâm nghiêm túc.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 1 trong 7 người từ 10–19 tuổi trên toàn cầu đang trải qua một tình trạng sức khỏe tâm thần. Lo âu, trầm cảm và các rối loạn hành vi nằm trong nhóm những vấn đề phổ biến ở tuổi vị thành niên.

Vì vậy, hiểu đúng về sức khỏe tinh thần không phải là “làm quá vấn đề”, mà là một phần của việc chăm sóc con người.

1. Khi nào cảm giác buồn kéo dài cần được quan tâm nghiêm túc?

1. Buồn bã không phải lúc nào cũng là trầm cảm

Buồn là một cảm xúc bình thường. Một người có thể buồn sau khi thất bại, chia tay, mất đi một người quan trọng, gặp khó khăn tài chính, chịu áp lực học tập hoặc trải qua một thay đổi lớn trong cuộc sống.

Theo CDC, cảm giác buồn thường là phản ứng tự nhiên trước những trải nghiệm khó khăn và trong nhiều trường hợp sẽ giảm dần theo thời gian. Tuy nhiên, nếu cảm giác buồn kéo dài từ 2 tuần trở lên và ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày, đó là dấu hiệu cần được chú ý và nên trao đổi với chuyên gia y tế.

Điều quan trọng không chỉ là câu hỏi:

“Tôi có buồn không?”

Mà còn là:

“Cảm giác này kéo dài bao lâu, mạnh đến mức nào và đang ảnh hưởng đến cuộc sống của tôi ra sao?”

Những dấu hiệu cần quan sát

Một người đang gặp khó khăn tinh thần có thể xuất hiện một hoặc nhiều thay đổi như:

• Thường xuyên buồn bã, trống rỗng hoặc tuyệt vọng.
• Không còn hứng thú với những hoạt động trước đây từng yêu thích.
• Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.
• Ăn uống thay đổi đáng kể.
• Mệt mỏi, thiếu năng lượng.
• Khó tập trung hoặc khó đưa ra quyết định.
• Thu mình, tránh giao tiếp.
• Cảm thấy bản thân vô dụng, tội lỗi hoặc không có giá trị.
• Khó hoàn thành công việc, học tập hoặc những sinh hoạt thường ngày.
• Xuất hiện suy nghĩ về cái chết hoặc tự làm hại bản thân.

Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên một vài dấu hiệu. Những biểu hiện này có thể xuất hiện trong nhiều tình trạng khác nhau và cần được đánh giá trong bối cảnh cụ thể.

1. Một con số đáng chú ý

Dữ liệu CDC tại Hoa Kỳ cho thấy trong năm 2023, 40% học sinh trung học được khảo sát cho biết họ đã trải qua cảm giác buồn bã hoặc tuyệt vọng dai dẳng, được định nghĩa trong khảo sát là cảm giác buồn/hopeless kéo dài gần như mỗi ngày trong ít nhất hai tuần và khiến các em ngừng thực hiện một số hoạt động thường ngày.

Con số này không thể đại diện trực tiếp cho toàn bộ thanh thiếu niên Việt Nam, nhưng cho thấy mức độ phổ biến của những khó khăn tinh thần ở người trẻ và tầm quan trọng của việc nhận diện sớm.

2. Panic Attack là gì? Những điều cần biết về cơn hoảng sợ

Panic attack – cơn hoảng sợ là một đợt sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội xuất hiện đột ngột, đôi khi xảy ra ngay cả khi không có nguy hiểm rõ ràng.

Theo National Institute of Mental Health (NIMH), cơn hoảng sợ có thể đi kèm nhiều triệu chứng thể chất và cảm xúc như tim đập nhanh, đổ mồ hôi, run, khó thở, chóng mặt, đau ngực, buồn nôn, tê hoặc châm chích, cảm giác mất kiểm soát hoặc sợ điều tồi tệ sắp xảy ra.

1. Cơn hoảng sợ có thể khiến một người nghĩ rằng mình đang gặp nguy hiểm

Một trong những đặc điểm khiến panic attack đáng sợ là các triệu chứng thể chất có thể rất mạnh.

Ví dụ, một người có thể cảm thấy:

Tim đập nhanh → khó thở → chóng mặt → sợ mình sắp ngất → càng hoảng sợ → các triệu chứng cơ thể càng tăng.

Điều này có thể tạo thành một vòng lặp giữa cảm giác cơ thể và nỗi sợ.

NIMH cho biết cơn hoảng sợ có thể xảy ra bất kỳ lúc nào, thậm chí trong lúc ngủ. Một cơn có thể kéo dài vài phút đến khoảng một giờ hoặc lâu hơn ở một số trường hợp.

1. Panic Attack có đồng nghĩa với Panic Disorder không?

Không.

Một người có thể trải qua một cơn panic attack nhưng không nhất thiết mắc panic disorder.

Panic disorder liên quan đến những cơn hoảng sợ lặp đi lặp lại, bất ngờ và thường kéo theo nỗi lo dai dẳng về việc cơn tiếp theo sẽ xảy ra hoặc những thay đổi trong hành vi để tránh tình huống có thể gây ra cơn hoảng sợ.

Theo dữ liệu NIMH tại Hoa Kỳ, khoảng 2,7% người trưởng thành từng đáp ứng tiêu chí panic disorder trong 12 tháng, trong khi tỷ lệ mắc trong suốt cuộc đời được ước tính khoảng 4,7%. Đây là dữ liệu của Hoa Kỳ và được xây dựng từ các khảo sát dịch tễ học trước đây, vì vậy không nên dùng như tỷ lệ hiện mắc của Việt Nam.

1. Nếu đang trải qua một cơn hoảng sợ, nên làm gì?

Có thể thử:

• Di chuyển đến một nơi an toàn nếu có thể.
• Ngồi hoặc đứng ở tư thế thoải mái.
• Tập trung vào hơi thở thay vì liên tục kiểm tra các triệu chứng cơ thể.
• Nhắc bản thân rằng cảm giác hoảng sợ có thể giảm dần.
• Nếu có người đáng tin cậy bên cạnh, hãy nói cho họ biết bạn đang không ổn.
• Nếu các triệu chứng mới xuất hiện, rất mạnh, bất thường hoặc có dấu hiệu y khoa nghiêm trọng, cần tìm kiếm chăm sóc y tế thay vì tự kết luận đó là panic attack.

Đặc biệt, đau ngực, khó thở hoặc ngất xỉu không nên mặc định là do lo âu, bởi những triệu chứng này cũng có thể liên quan đến các vấn đề sức khỏe thể chất cần được đánh giá.

3. Mental Health Crisis là gì? Khi nào một người cần tìm kiếm sự hỗ trợ?

Mental Health Crisis – khủng hoảng sức khỏe tinh thần có thể hiểu là trạng thái một người đang trải qua mức độ khó khăn tinh thần nghiêm trọng đến mức khả năng tự ứng phó và duy trì an toàn bị ảnh hưởng đáng kể.

Không phải mọi khủng hoảng đều giống nhau.

Một người có thể rơi vào khủng hoảng sau:

• Một biến cố hoặc mất mát lớn.
• Bạo lực hoặc lạm dụng.
• Chia tay hoặc đổ vỡ mối quan hệ.
• Áp lực học tập hoặc công việc kéo dài.
• Khủng hoảng tài chính.
• Cô lập xã hội.
• Những thay đổi lớn trong cuộc sống.
• Một vấn đề sức khỏe thể chất hoặc tinh thần.

1. Những dấu hiệu cho thấy cần tìm kiếm hỗ trợ

Cần đặc biệt chú ý nếu một người:

• Không còn khả năng thực hiện những sinh hoạt cơ bản.
• Hoảng loạn hoặc đau khổ dữ dội kéo dài.
• Mất ngủ nghiêm trọng.
• Sử dụng rượu hoặc chất gây nghiện để đối phó với cảm xúc.
• Tách biệt hoàn toàn khỏi người khác.
• Có hành vi gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người xung quanh.
• Nói rằng cuộc sống không còn ý nghĩa.
• Nói về cái chết, tự sát hoặc tự làm hại bản thân.
• Tìm kiếm phương thức để tự sát.
• Chia tay hoặc nói lời tạm biệt bất thường với người thân.
• Cho đi những tài sản có giá trị như thể đang chuẩn bị cho sự ra đi.

WHO liệt kê các dấu hiệu cảnh báo liên quan đến nguy cơ tự sát như thay đổi tâm trạng nghiêm trọng, thu mình, nói về việc kết thúc cuộc sống, tìm cách tự sát, nói lời chia tay hoặc cho đi những tài sản có giá trị.

1. Khi có nguy cơ khẩn cấp

Nếu một người đang có nguy cơ ngay lập tức tự làm hại bản thân hoặc người khác, không nên để họ một mình và không nên chỉ khuyên “hãy suy nghĩ tích cực”.

Cần tìm kiếm sự hỗ trợ khẩn cấp từ các dịch vụ y tế/cấp cứu tại địa phương hoặc cơ sở y tế gần nhất.

WHO cũng nhấn mạnh rằng việc hỏi một người đang gặp nguy cơ liệu họ có đang nghĩ đến tự sát không làm tăng nguy cơ họ thực hiện hành vi đó; ngược lại, một cuộc trò chuyện an toàn có thể giúp họ cảm thấy được lắng nghe và giảm sự cô lập.

4. Sức khỏe tinh thần của người trẻ: Những dấu hiệu không nên bỏ qua

Tuổi trẻ thường được nhìn nhận là khoảng thời gian của cơ hội, khám phá và phát triển. Nhưng đây cũng là giai đoạn có nhiều thay đổi về học tập, nghề nghiệp, tài chính, các mối quan hệ, bản sắc cá nhân và định hướng tương lai.

WHO cho biết 1 trong 7 người từ 10–19 tuổi trên toàn cầu trải qua một tình trạng sức khỏe tâm thần. Đáng chú ý, một số vấn đề sức khỏe tâm thần xuất hiện từ khá sớm: WHO và UNICEF cho biết khoảng 1/3 các tình trạng sức khỏe tâm thần xuất hiện trước 14 tuổi và một nửa xuất hiện trước 18 tuổi.

WHO cũng ước tính khoảng 4,1% trẻ 10–14 tuổi và 5,3% trẻ 15–19 tuổi trải qua rối loạn lo âu, trong khi trầm cảm được ước tính ở khoảng 1,3% nhóm 10–14 tuổi và 3,4% nhóm 15–19 tuổi.

1. Những thay đổi không nên xem nhẹ

Ở người trẻ, khó khăn tinh thần đôi khi không biểu hiện bằng câu nói “Em đang buồn”.

Nó có thể xuất hiện dưới dạng:

Thành tích giảm sút

Một người vốn học tập hoặc làm việc ổn định đột nhiên mất tập trung, trì hoãn, bỏ bê nhiệm vụ.

Thay đổi giấc ngủ

Thường xuyên thức khuya, mất ngủ, ngủ quá nhiều hoặc thức dậy nhưng vẫn kiệt sức.

Thay đổi giao tiếp

Không muốn gặp bạn bè, tránh gia đình, rời khỏi các nhóm cộng đồng hoặc mất hứng thú với những mối quan hệ trước đây.

Thay đổi cảm xúc

Dễ cáu gắt, nhạy cảm, buồn bã, tuyệt vọng hoặc cảm xúc thay đổi mạnh.

Thay đổi hành vi

Sử dụng chất kích thích, hành vi liều lĩnh, tự làm đau bản thân hoặc những hành vi khác gây nguy hiểm.

Mất cảm giác về tương lai

Không còn tin rằng mọi thứ có thể tốt hơn hoặc cảm thấy bản thân không có giá trị.

Những dấu hiệu này không phải công cụ để tự chẩn đoán. Chúng là những tín hiệu cho thấy một người có thể cần được quan tâm và đánh giá chuyên môn.

5. Khi nào nên tìm đến chuyên gia?

Không cần phải chờ đến khi “quá nghiêm trọng” mới tìm kiếm sự hỗ trợ.

Có thể cân nhắc nói chuyện với bác sĩ, nhà tâm lý, chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc người có chuyên môn phù hợp khi:

• Cảm xúc tiêu cực kéo dài.
• Lo âu ảnh hưởng đến học tập, công việc hoặc quan hệ.
• Các cơn hoảng sợ lặp lại.
• Giấc ngủ và ăn uống thay đổi đáng kể.
• Khó duy trì sinh hoạt bình thường.
• Tự mình cố gắng nhưng tình trạng không cải thiện.
• Xuất hiện suy nghĩ tự làm hại bản thân hoặc tự sát.

WHO lưu ý rằng nhiều tình trạng sức khỏe tâm thần ở trẻ em và người trẻ vẫn chưa được nhận diện hoặc chưa nhận được hỗ trợ phù hợp.

Tìm kiếm hỗ trợ không có nghĩa là một người yếu đuối.

Nó có thể đơn giản là hành động nhận ra:

“Điều này đang vượt quá khả năng tự xử lý của mình và mình cần thêm sự hỗ trợ.”

 

6. Sức khỏe tinh thần cần được nhìn nhận như một phần của sức khỏe tổng thể

Chăm sóc sức khỏe tinh thần không chỉ bắt đầu khi một người mắc một rối loạn tâm thần.

Nó bắt đầu từ những điều rất cơ bản:

• Có giấc ngủ phù hợp.
• Duy trì vận động thể chất.
• Ăn uống đầy đủ.
• Có những mối quan hệ an toàn.
• Có không gian để chia sẻ cảm xúc.
• Học cách nhận diện và điều chỉnh cảm xúc.
• Biết đặt giới hạn.
• Tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần.
• Không sử dụng chất gây nghiện như một phương thức đối phó.
• Duy trì những hoạt động mang lại ý nghĩa và kết nối.

Đối với người trẻ, một môi trường gia đình, trường học, nơi làm việc và cộng đồng có tính hỗ trợ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe tinh thần. WHO nhấn mạnh vai trò của các mối quan hệ hỗ trợ, kỹ năng xã hội – cảm xúc, khả năng giải quyết vấn đề và môi trường an toàn đối với sức khỏe tinh thần ở tuổi vị thành niên.

7. KẾT LUẬN: ĐỪNG ĐỢI ĐẾN KHI MỘT NGƯỜI “KHÔNG CHỊU ĐƯỢC NỮA”

Buồn bã, lo âu, căng thẳng hay một cơn hoảng sợ có thể xuất hiện trong cuộc sống của bất kỳ ai. Điều quan trọng không phải là cố gắng phủ nhận những cảm xúc đó, mà là nhận diện đúng, quan sát mức độ ảnh hưởng và biết khi nào cần tìm kiếm sự hỗ trợ.

Một ngày buồn không nhất thiết có nghĩa bạn đang mắc trầm cảm.

Một cơn panic attack không đồng nghĩa bạn mắc panic disorder.

Và việc tìm đến chuyên gia không có nghĩa bạn yếu đuối.

Sức khỏe tinh thần cũng cần được chăm sóc như sức khỏe thể chất. Khi những khó khăn bắt đầu kéo dài, lặp lại hoặc ảnh hưởng đến khả năng sống, học tập, làm việc và kết nối với người khác, đó là lúc chúng ta nên nghiêm túc quan tâm.

MuoiBa SaoSang Ecosystem tiếp cận chủ đề sức khỏe tinh thần theo tinh thần hiểu mình – phát triển năng lực – sống có mục tiêu – kết nối cộng đồng – kiến tạo giá trị, đồng thời tôn trọng ranh giới giữa giáo dục, phát triển bản thân và chăm sóc y tế/tâm lý chuyên môn.

Bạn không cần phải đợi đến khi mọi thứ trở nên quá sức mới được phép tìm kiếm sự giúp đỡ.

Lưu ý quan trọng

Bài viết này nhằm mục đích cung cấp kiến thức và nâng cao nhận thức về sức khỏe tinh thần, không phải công cụ chẩn đoán hoặc thay thế tư vấn, khám và điều trị bởi bác sĩ, nhà tâm lý hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Nếu bạn hoặc một người bên cạnh đang có nguy cơ tự làm hại bản thân, tự sát hoặc gây nguy hiểm ngay lập tức, hãy tìm kiếm hỗ trợ khẩn cấp từ dịch vụ cấp cứu, cơ sở y tế hoặc chuyên gia phù hợp tại nơi bạn đang sống.