Người trẻ và văn hóa thiện nguyện trong xã hội hiện đại

Thiện nguyện không chỉ là trao một phần quà, tham gia một chuyến đi hay đóng góp một khoản tiền. Trong cách tiếp cận hiện đại, volunteerism – tinh thần tình nguyện còn là một hình thức tham gia xã hội, qua đó mỗi người đóng góp thời gian, năng lực, kiến thức và nguồn lực để giải quyết những vấn đề của cộng đồng.

Quy mô của hoạt động tình nguyện trên thế giới cho thấy đây không phải một hiện tượng nhỏ lẻ. Báo cáo State of the World’s Volunteerism Report 2026 của United Nations Volunteers (UNV) ước tính khoảng 2,1 tỷ người trong độ tuổi lao động tham gia hoạt động tình nguyện mỗi tháng, tương đương 34,5% dân số trong độ tuổi lao động toàn cầu. Trong đó, tình nguyện phi chính thức chiếm tỷ lệ cao hơn đáng kể so với tình nguyện thông qua tổ chức.

Đặc biệt, người trẻ đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái này. UNV cho biết khoảng 1/3 người trẻ trên thế giới cho biết họ tham gia tình nguyện, tương đương gần 600 triệu thanh niên.

Những con số đó đặt ra một câu hỏi quan trọng: Làm thế nào để một người trẻ không chỉ “đi thiện nguyện”, mà từng bước trở thành người có năng lực tạo ra giá trị bền vững cho cộng đồng?

1. Từ Volunteer đến Community Leader: Hành trình phát triển của một người làm cộng đồng

Một người trẻ thường bắt đầu hành trình thiện nguyện từ một điều rất đơn giản: muốn giúp đỡ người khác.

Có thể đó là một lần tham gia quyên góp sách, một chương trình hỗ trợ trẻ em, hoạt động trồng cây, hiến máu, gây quỹ hoặc đơn giản là dành thời gian hỗ trợ một sự kiện cộng đồng.

Nhưng nếu trải nghiệm đó được tích lũy và phản tư đúng cách, volunteer có thể phát triển thành một hành trình dài hơn:

Volunteer → Active Contributor → Project Member → Project Leader → Community Builder → Community Leader.

• Giai đoạn 1: Volunteer – Người tham gia

Ở giai đoạn đầu, người trẻ thường đóng góp bằng:

• Thời gian.
• Sức lao động.
• Sự hiện diện.
• Khả năng hỗ trợ tổ chức.
• Một phần tài chính hoặc hiện vật.

Đây là giai đoạn học bằng trải nghiệm.

Một sinh viên có thể chưa biết xây dựng dự án xã hội, chưa biết lập ngân sách hay quản lý tình nguyện viên. Nhưng thông qua hoạt động thực tế, họ bắt đầu hiểu cộng đồng vận hành như thế nào.

• Giai đoạn 2: Active Contributor – Người đóng góp chủ động

Sau một vài hoạt động, volunteer bắt đầu nhận ra:

“Mình có thể làm nhiều hơn việc được giao.”

Ví dụ:

• Người biết thiết kế bắt đầu hỗ trợ poster.
• Sinh viên Marketing phụ trách truyền thông.
• Người học Công nghệ thông tin xây dựng landing page.
• Người giỏi giao tiếp phụ trách đối ngoại.
• Người có năng lực tổ chức hỗ trợ vận hành.
• Người học giáo dục tham gia xây dựng hoạt động cho trẻ em.

Đây chính là bước chuyển từ tham gia sang đóng góp bằng năng lực.

• Giai đoạn 3: Project Member – Thành viên dự án

Ở cấp độ này, người trẻ bắt đầu hiểu rằng một hoạt động cộng đồng cần nhiều hơn nhiệt huyết.

Một dự án cần:

Problem → Objective → Target Group → Activities → Resources → Timeline → Measurement → Impact.

Nói cách khác, thiện nguyện bắt đầu chuyển từ “làm điều tốt” sang “giải quyết một vấn đề cụ thể bằng phương pháp phù hợp”.

• Giai đoạn 4: Project Leader – Người dẫn dắt dự án

Project Leader không nhất thiết là người giỏi nhất.

Họ cần biết:

• Xác định vấn đề.
• Xây dựng mục tiêu.
• Phân công công việc.
• Quản lý nguồn lực.
• Giao tiếp với đối tác.
• Xử lý rủi ro.
• Quản lý tình nguyện viên.
• Theo dõi kết quả.
• Báo cáo và minh bạch nguồn lực.

Đây là lúc người trẻ bắt đầu phát triển Community Leadership.

• Giai đoạn 5: Community Leader – Người kiến tạo cộng đồng

Community Leader không chỉ tổ chức một chương trình.

Họ xây dựng con người, mạng lưới và hệ thống.

Một Community Leader có thể đặt những câu hỏi lớn hơn:

• Vì sao vấn đề này tồn tại?
• Có thể phòng ngừa thay vì chỉ hỗ trợ không?
• Làm sao để người thụ hưởng trở thành người chủ động?
• Làm sao để dự án tiếp tục sau khi chương trình kết thúc?
• Làm sao đo lường tác động?
• Làm sao kết nối doanh nghiệp, chuyên gia, trường học và cộng đồng?

Đó chính là bước chuyển từ Volunteerism sang Community Development.

UNV cũng ghi nhận rằng tình nguyện đóng góp vào nhiều lĩnh vực phát triển, từ sức khỏe, giáo dục, bình đẳng, giảm bất bình đẳng đến xây dựng thể chế và quan hệ đối tác. Báo cáo năm 2024 của UNV cho thấy các UN Volunteers đã đóng góp vào cả 17 Sustainable Development Goals (SDGs).

2. Đi thiện nguyện có cần chuyên môn không? Vai trò của Skill-based Volunteering

Câu trả lời là: không phải hoạt động thiện nguyện nào cũng cần chuyên môn, nhưng chuyên môn có thể làm tăng giá trị của đóng góp.

Một người chưa có kỹ năng chuyên môn hoàn toàn có thể bắt đầu bằng những công việc như:

• Hỗ trợ hậu cần.
• Phân loại vật phẩm.
• Đón tiếp.
• Hỗ trợ sự kiện.
• Giao tiếp với người tham gia.
• Trồng cây.
• Dọn dẹp môi trường.
• Hỗ trợ vận chuyển.
• Tham gia hoạt động cộng đồng trực tiếp.

Nhưng khi một người đã có kỹ năng, họ có thể đóng góp theo một hình thức khác: Skill-based Volunteering – tình nguyện dựa trên kỹ năng.

Skill-based Volunteering là gì?

Đây là hình thức tình nguyện trong đó cá nhân sử dụng kiến thức, chuyên môn hoặc kỹ năng nghề nghiệp để hỗ trợ tổ chức xã hội hoặc cộng đồng.

Ví dụ:

Chuyên môn	Có thể đóng góp
Marketing	Xây dựng chiến dịch truyền thông
Design	Thiết kế nhận diện, poster, infographic
IT	Website, dữ liệu, hệ thống đăng ký
Finance	Ngân sách, kiểm soát tài chính
Legal	Tư vấn pháp lý
HR	Tuyển và quản lý tình nguyện viên
Psychology	Hoạt động hỗ trợ tâm lý phù hợp chuyên môn
Education	Thiết kế chương trình học
Photography	Chụp ảnh và kể chuyện dự án
Project Management	Lập kế hoạch và điều phối

Một tổng quan học thuật trên Human Resource Management Review đã xem xét 36 nghiên cứu được bình duyệt về Skill-based Volunteering và chỉ ra đây là một hình thức kết hợp giữa đóng góp chuyên môn, hoạt động xã hội và phát triển kỹ năng.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với người trẻ.

Thay vì suy nghĩ:

“Mình chưa có tiền nên không thể làm thiện nguyện.”

Có thể chuyển thành:

“Mình có kỹ năng gì có thể tạo ra giá trị cho cộng đồng?”

Một sinh viên thiết kế chưa chắc có khả năng tài chính để tài trợ một chương trình. Nhưng họ có thể thiết kế 20 ấn phẩm truyền thông.

Một sinh viên Marketing chưa thể tài trợ học bổng, nhưng có thể xây dựng chiến dịch gây quỹ.

Một sinh viên IT chưa thể xây trường, nhưng có thể xây dựng website giúp một dự án cộng đồng tiếp cận nhiều người hơn.

Giá trị của thiện nguyện không chỉ nằm ở số tiền bạn cho đi, mà còn ở năng lực bạn có thể chuyển hóa thành giá trị xã hội.

3. Làm thiện nguyện khi còn là sinh viên: Bắt đầu từ đâu?

Sinh viên là một trong những nhóm có nhiều lợi thế để bắt đầu hoạt động cộng đồng:

• Có thời gian tương đối linh hoạt.
• Có môi trường trường học và câu lạc bộ.
• Dễ tiếp cận mạng lưới bạn bè.
• Có khả năng học nhanh.
• Có thể thử nghiệm nhiều vai trò.
• Có cơ hội xây dựng kỹ năng thông qua dự án thực tế.

Dữ liệu của UNV cho thấy trong năm 2024 có 2.166 UN Volunteers ở độ tuổi 18–26, đồng thời các hoạt động tình nguyện trực tuyến cũng tăng mạnh, với 22.962 yêu cầu tình nguyện viên trực tuyến, cao hơn gần 65% so với năm 2023.

Vì vậy, sinh viên ngày nay không nhất thiết phải chờ đến khi “có điều kiện” mới bắt đầu.

• Bước 1: Chọn một vấn đề bạn quan tâm

Không cần bắt đầu bằng một dự án thật lớn.

Hãy chọn một vấn đề gần mình:

• Giáo dục trẻ em.
• Môi trường.
• Người cao tuổi.
• Người khuyết tật.
• Sức khỏe cộng đồng.
• Đọc sách.
• Hướng nghiệp.
• Kỹ năng sống.
• Bình đẳng cơ hội.
• Động vật.
• Phát triển cộng đồng địa phương.

Quan tâm thật sự sẽ giúp bạn duy trì động lực lâu hơn.

• Bước 2: Bắt đầu với một tổ chức uy tín

Sinh viên có thể tìm kiếm cơ hội thông qua:

• Đoàn – Hội.
• Câu lạc bộ sinh viên.
• Tổ chức xã hội.
• Dự án cộng đồng.
• Tổ chức phi lợi nhuận.
• Chương trình tình nguyện của trường.
• Các nền tảng tình nguyện trực tuyến.

Quan trọng là tìm hiểu rõ:

Ai tổ chức? Tiền và hiện vật được quản lý thế nào? Đối tượng thụ hưởng là ai? Hoạt động có mục tiêu gì? Quyền và trách nhiệm của volunteer là gì?

Thiện nguyện có trách nhiệm cần đi cùng minh bạch và an toàn.

• Bước 3: Xác định kỹ năng của bản thân

Hãy lập một “Volunteer Skill Map” đơn giản:

Tôi biết gì? → Tôi làm được gì? → Cộng đồng cần gì?

Ví dụ:

Tôi học Marketing
→ Tôi biết Content & Social Media
→ Tôi có thể hỗ trợ truyền thông cho một dự án giáo dục.

Hoặc:

Tôi học IT
→ Tôi biết WordPress
→ Tôi có thể hỗ trợ một tổ chức xã hội xây dựng website cơ bản.

• Bước 4: Tham gia nhỏ nhưng làm nghiêm túc

Không cần tham gia 20 dự án trong một năm.

Một dự án được làm nghiêm túc có thể giúp bạn học:

• Teamwork.
• Leadership.
• Communication.
• Project Management.
• Problem Solving.
• Fundraising.
• Event Management.
• Storytelling.
• Social Media.
• Stakeholder Management.

Hãy ghi lại những gì mình đã làm, kết quả và bài học.

Đó chính là Community Portfolio.

• Bước 5: Từ người tham gia trở thành người tạo ra dự án

Khi đã có trải nghiệm, sinh viên có thể tiến thêm một bước:

Observe → Participate → Learn → Contribute → Lead → Create.

Ví dụ, sau khi nhiều lần tham gia các chương trình tặng sách, một nhóm sinh viên có thể nhận ra vấn đề không chỉ là “thiếu sách”, mà còn là thiếu môi trường đọc và phương pháp khai thác sách.

Từ đó, một chương trình mới có thể được xây dựng:

Tặng sách → Câu lạc bộ đọc → Mentor → Hoạt động kỹ năng → Đánh giá kết quả.

Đó chính là tư duy của một Community Builder.

4. Văn hóa thiện nguyện của người trẻ: Từ “cho đi” đến “kiến tạo giá trị”

Một nền văn hóa thiện nguyện trưởng thành không nên chỉ đo bằng:

Bao nhiêu phần quà?
Bao nhiêu người tham gia?
Bao nhiêu tiền được quyên góp?

Những chỉ số đó quan trọng, nhưng chưa đủ.

Cần đặt thêm những câu hỏi:

• Có bao nhiêu người được hưởng lợi thực sự?
• Vấn đề có được giải quyết hay chỉ được hỗ trợ tạm thời?
• Người thụ hưởng có được trao thêm năng lực?
• Volunteer có học được kỹ năng mới?
• Dự án có thể duy trì không?
• Nguồn lực có minh bạch không?
• Có tác động tiêu cực ngoài dự kiến không?

Báo cáo State of the World’s Volunteerism Report 2026 của UNV nhấn mạnh rằng đo lường tình nguyện không nên chỉ dừng ở số lượng người tham gia hay số giờ đóng góp, mà cần xem xét cả kỹ năng, sức khỏe và hạnh phúc, gắn kết xã hội và khả năng chống chịu của cộng đồng.

Đây là một thay đổi quan trọng trong tư duy:

Thiện nguyện không chỉ là “cho đi”.
Thiện nguyện là cùng nhau tạo ra giá trị.

5. Từ người trẻ thiện nguyện đến thế hệ Community Leader

Một người trẻ có thể bắt đầu bằng một chiếc áo tình nguyện, một ngày cuối tuần hoặc vài giờ hỗ trợ cộng đồng.

Nhưng hành trình đó có thể mở rộng thành:

Volunteer → Skill → Experience → Responsibility → Leadership → Community → Impact.

Trong quá trình đó, người trẻ không chỉ giúp cộng đồng mà còn phát triển chính mình.

UNV ghi nhận tình nguyện có liên hệ với phát triển kỹ năng, khả năng thích ứng, sức khỏe, hạnh phúc và gắn kết xã hội; đồng thời dữ liệu toàn cầu mới cho thấy quy mô tình nguyện thực tế lớn hơn đáng kể so với những gì các thống kê truyền thống có thể ghi nhận.

Vì vậy, văn hóa thiện nguyện của người trẻ không nên được xây dựng trên tâm lý thương hại, phong trào hay thành tích, mà nên hướng đến:

Trách nhiệm – Năng lực – Nhân văn – Minh bạch – Bền vững – Tác động.

Một người trẻ có thể bắt đầu bằng việc giúp một người.

Sau đó học cách giúp một nhóm người.

Tiếp tục phát triển để xây dựng một dự án.

Và xa hơn nữa là xây dựng một cộng đồng có khả năng tự tạo ra giá trị.

Đó chính là hành trình từ Volunteer đến Community Leader.

6. Kết luận

Trong xã hội hiện đại, người trẻ không cần chờ đến khi có nhiều tiền, có chức danh hay có nhiều kinh nghiệm mới có thể đóng góp cho cộng đồng.

Bạn có thể bắt đầu bằng thời gian.
Bạn có thể bắt đầu bằng kỹ năng.
Bạn có thể bắt đầu bằng kiến thức.
Bạn có thể bắt đầu bằng một hành động nhỏ.

Quan trọng hơn, hãy biến trải nghiệm thiện nguyện thành năng lực và biến năng lực thành tác động.

Tại MuoiBa SaoSang Ecosystem, tinh thần này có thể được nhìn nhận theo một hành trình rộng hơn:

Phát triển con người → Kết nối cộng đồng → Phát triển dự án → Kiến tạo tác động xã hội.

Bởi một xã hội tốt đẹp hơn không chỉ cần những người sẵn sàng cho đi, mà cần ngày càng nhiều người trẻ có năng lực, có trách nhiệm và có khả năng cùng cộng đồng tạo ra những thay đổi tích cực, bền vững.

Từ Volunteer – trở thành Contributor.
Từ Contributor – trở thành Leader.
Từ Leader – trở thành Community Builder.
Và từ Community Builder – trở thành người kiến tạo tác động.