Phát triển bền vững không thể tách rời phát triển cộng đồng

Phát triển bền vững không chỉ là câu chuyện về môi trường, kinh tế hay tăng trưởng. Ở cấp độ gần với đời sống nhất, phát triển bền vững còn là câu chuyện về con người, cộng đồng và khả năng cùng nhau giải quyết những vấn đề chung.

Một dự án có thể xây dựng một cây cầu, trao hàng nghìn phần quà hoặc tổ chức hàng chục chương trình thiện nguyện. Tuy nhiên, nếu sau khi dự án kết thúc, cộng đồng không có năng lực duy trì, không có người tiếp nối và vấn đề cũ nhanh chóng quay trở lại thì tác động tạo ra có thể chỉ mang tính ngắn hạn.

Theo Báo cáo SDG 2026 của Liên Hợp Quốc, khoảng 1,16 tỷ người, tương đương 24,8% dân số đô thị thế giới, đang sống trong các khu ổ chuột hoặc khu định cư không chính thức vào năm 2024. Liên Hợp Quốc cũng cho biết hơn một nửa dân số thế giới hiện sống tại đô thị và tỷ lệ này được dự báo tiến gần 70% vào năm 2050.

Những con số này cho thấy các vấn đề xã hội ngày càng có tính hệ thống. Nhà nước, doanh nghiệp hay tổ chức xã hội không thể giải quyết mọi vấn đề chỉ bằng những chương trình đơn lẻ. Năng lực của cộng đồng và sự tham gia của người dân ngày càng trở thành một phần quan trọng của phát triển bền vững.

Vậy thế nào là một cộng đồng phát triển bền vững?

1. Thế nào là một cộng đồng phát triển bền vững?

Cộng đồng phát triển bền vững có thể hiểu là một cộng đồng có khả năng đáp ứng nhu cầu hiện tại, đồng thời xây dựng được năng lực, nguồn lực và cơ chế để tiếp tục phát triển trong tương lai mà không phụ thuộc hoàn toàn vào một cá nhân, tổ chức hay nguồn tài trợ bên ngoài.

Nói đơn giản:

Cộng đồng bền vững không chỉ là nơi có nhiều người tham gia, mà là nơi con người có khả năng cùng nhau tạo ra, duy trì và phát triển giá trị.

Một cộng đồng bền vững thường có 5 đặc điểm:

1.1. Có mục tiêu và giá trị chung

Thành viên cần hiểu:

• Cộng đồng tồn tại để làm gì?
• Vấn đề nào cộng đồng muốn giải quyết?
• Giá trị nào cộng đồng theo đuổi?
• Thành viên có thể đóng góp điều gì?

Một cộng đồng không có mục tiêu rõ ràng rất dễ biến thành một nhóm tập hợp người nhưng thiếu định hướng.

1.2. Có sự tham gia thực chất

Thành viên không chỉ là người “nhận” mà còn có cơ hội trở thành người đề xuất – quyết định – thực hiện – đánh giá.

Đây là tinh thần quan trọng của Community-Driven Development (CDD), trong đó quyền ra quyết định và nguồn lực được trao nhiều hơn cho cộng đồng hoặc nhóm người thụ hưởng. World Bank mô tả CDD là phương thức phát triển đặt cộng đồng vào vị trí chủ động trong quá trình lập kế hoạch và quản lý nguồn lực.

1.3. Có năng lực tự phát triển

Cộng đồng bền vững cần tạo ra những người có khả năng tiếp nối:

Thành viên → Cộng tác viên → Leader → Mentor → Người đào tạo thế hệ tiếp theo.

Khi một thành viên trưởng thành và có thể giúp thành viên khác trưởng thành, cộng đồng bắt đầu hình thành năng lực tự tái tạo.

1.4. Có hệ thống quản trị minh bạch

Một cộng đồng lâu dài cần những nguyên tắc rõ ràng về:

• Quyền và trách nhiệm.
• Ra quyết định.
• Tài chính.
• Phân bổ nguồn lực.
• Giải quyết xung đột.
• Bảo vệ người tham gia.
• Đánh giá kết quả.

Minh bạch không chỉ giúp xây dựng niềm tin mà còn giúp cộng đồng giảm phụ thuộc vào “uy tín cá nhân” của người sáng lập.

1.5. Tạo ra giá trị thực tế

Một cộng đồng chỉ thực sự có ý nghĩa khi hoạt động của nó tạo ra thay đổi có thể quan sát được.

Ví dụ:

Học tập → tăng năng lực → có việc làm tốt hơn → cải thiện thu nhập → hỗ trợ gia đình → đóng góp trở lại cộng đồng.

Đó là cách một hoạt động phát triển con người có thể tạo ra tác động xã hội theo thời gian.

2. Các yếu tố tạo nên một cộng đồng bền vững và có khả năng tự phát triển

Có thể hình dung một cộng đồng bền vững như một hệ sinh thái gồm Con người – Mục tiêu – Năng lực – Quan hệ – Nguồn lực – Hệ thống – Tác động.

2.1. Con người là nền tảng

Cộng đồng trước hết được tạo nên bởi con người.

Do đó, thay vì chỉ tập trung vào số lượng thành viên, một cộng đồng nên quan tâm đến:

• Chất lượng tương tác.
• Mức độ tham gia.
• Năng lực lãnh đạo.
• Khả năng hợp tác.
• Tinh thần trách nhiệm.
• Khả năng phát triển thành người đóng góp.

Một cộng đồng 500 thành viên nhưng chỉ có 5 người làm mọi việc chưa chắc bền vững bằng một cộng đồng 100 thành viên có 30 người chủ động đóng góp.

2.2. Niềm tin và vốn xã hội

Social Capital – vốn xã hội thường được liên hệ với niềm tin, chuẩn mực và mạng lưới quan hệ giúp con người phối hợp hành động.

World Bank lưu ý rằng các mạng lưới, niềm tin và khả năng phối hợp có thể đóng vai trò quan trọng trong hoạt động phát triển dựa vào cộng đồng. Tuy nhiên, bằng chứng thực nghiệm cũng cho thấy không nên mặc định rằng cứ có một chương trình cộng đồng thì vốn xã hội sẽ tự động tăng lên.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng:

Không thể “tạo ra cộng đồng” chỉ bằng cách tập hợp người; phải tạo ra những trải nghiệm hợp tác có ý nghĩa.

2.3. Năng lực lãnh đạo phân tán

Một cộng đồng phụ thuộc hoàn toàn vào Founder sẽ gặp rủi ro khi Founder không còn thời gian hoặc nguồn lực.

Ngược lại, cộng đồng có thể phát triển lâu dài khi xuất hiện nhiều tầng lãnh đạo:

Founder → Core Team → Project Leader → Community Leader → Member → New Member.

Đây chính là cơ chế chuyển giao năng lực.

2.4. Cơ chế tài chính và nguồn lực

Bền vững cũng có nghĩa là biết câu trả lời cho câu hỏi:

“Hoạt động này sẽ được duy trì bằng nguồn lực nào sau khi dự án kết thúc?”

Nguồn lực có thể đến từ:

• Đóng góp cộng đồng.
• Đối tác doanh nghiệp.
• CSR/ESG.
• Tài trợ.
• Quỹ xã hội.
• Doanh thu dịch vụ.
• Sản phẩm giáo dục.
• Tình nguyện viên.
• Nguồn lực hiện vật.
• Chuyên môn của cộng đồng.

Một dự án không nhất thiết phải có ngân sách lớn, nhưng cần có mô hình nguồn lực rõ ràng.

2.5. Hệ thống học hỏi và đánh giá

Một cộng đồng có khả năng tự phát triển phải biết:

Làm → Đo lường → Học → Điều chỉnh → Làm tốt hơn.

World Bank nhấn mạnh rằng các chương trình Community-Driven Development phức tạp cần thời gian dài, hệ thống theo dõi – đánh giá tốt, phản hồi thường xuyên và khả năng thích nghi trong quá trình triển khai.

3. Community Development là gì? Từ phát triển cộng đồng đến tạo tác động xã hội

Community Development – Phát triển cộng đồng là quá trình giúp cộng đồng nâng cao năng lực, huy động nguồn lực và cùng tham gia giải quyết những vấn đề ảnh hưởng đến đời sống của mình.

Community Development không đơn thuần là:

“Làm một chương trình cho cộng đồng.”

Mà là:

“Phát triển năng lực của cộng đồng để cộng đồng có thể chủ động tạo ra thay đổi.”

Có thể hình dung quá trình này theo 5 bước:

• Bước 1: Understand – Hiểu cộng đồng

Tìm hiểu:

• Vấn đề.
• Nguyên nhân.
• Người bị ảnh hưởng.
• Nguồn lực sẵn có.
• Các bên liên quan.
• Rào cản.
• Cơ hội.

• Bước 2: Engage – Kết nối và tham gia

Đưa người dân, thành viên, chuyên gia, tổ chức, doanh nghiệp và các bên liên quan vào quá trình cùng xác định vấn đề và giải pháp.

UNDP hiện nhấn mạnh cách tiếp cận local action thông qua tăng cường quản trị địa phương, cơ hội kinh tế, khả năng chống chịu, gắn kết xã hội, tính bao trùm và huy động nguồn tài chính bền vững.

• Bước 3: Build Capacity – Phát triển năng lực

Không chỉ trao nguồn lực mà cần giúp cộng đồng có thêm:

Kiến thức + Kỹ năng + Công cụ + Mạng lưới + Kinh nghiệm.

• Bước 4: Create – Cùng tạo giải pháp

Cộng đồng bắt đầu triển khai:

• Dự án giáo dục.
• Dự án môi trường.
• Chương trình hỗ trợ sinh kế.
• Hoạt động thanh niên.
• Dự án sức khỏe cộng đồng.
• Hoạt động thiện nguyện.
• Sáng kiến xã hội.

• Bước 5: Impact – Tạo tác động

Tác động không chỉ được đo bằng số lượng người tham dự.

Ví dụ:

1.000 người tham gia workshop là Output.

Nhưng:

700 người hoàn thành chương trình + 300 người áp dụng kỹ năng + 50 người triển khai dự án mới mới bắt đầu cho thấy Outcome và Impact.

Vì vậy, cần phân biệt:

Input → Activity → Output → Outcome → Impact

Đây là một trong những nền tảng quan trọng khi thiết kế và đánh giá dự án xã hội.

4. Làm thế nào để thiết kế một dự án cộng đồng có tác động lâu dài?

Một dự án cộng đồng bền vững không nên bắt đầu bằng câu hỏi:

“Chúng ta muốn tổ chức chương trình gì?”

Mà nên bắt đầu bằng:

“Vấn đề nào cần được giải quyết và sự thay đổi nào chúng ta muốn tạo ra?”

• Bước 1: Xác định vấn đề

Sử dụng dữ liệu, khảo sát, phỏng vấn và quan sát thực tế để xác định vấn đề.

Có thể sử dụng mô hình:

Problem → Root Cause → Target Group → Need → Opportunity

Không nên chỉ giải quyết “triệu chứng” mà bỏ qua nguyên nhân gốc.

• Bước 2: Xác định đối tượng hưởng lợi

Cần trả lời:

• Ai đang gặp vấn đề?
• Họ cần gì?
• Họ đang có nguồn lực nào?
• Điều gì đang cản trở họ?
• Họ có thể tham gia vào giải pháp như thế nào?

• Bước 3: Thiết kế Theory of Change

Một mô hình đơn giản:

Nguồn lực → Hoạt động → Kết quả trực tiếp → Thay đổi hành vi/năng lực → Tác động dài hạn

Ví dụ một dự án phát triển kỹ năng cho thanh niên:

Mentor + Curriculum + Community → Training → Skill Improvement → Youth Apply Skills → Better Career Outcomes

• Bước 4: Đưa cộng đồng vào quá trình thiết kế

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa:

“Làm cho cộng đồng”

và

“Làm cùng cộng đồng”.

Các mô hình CDD trên thế giới đã được sử dụng trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế, hạ tầng, nước sạch, sinh kế và quản lý tài nguyên. Tuy nhiên, World Bank cũng nhấn mạnh rằng hiệu quả phụ thuộc mạnh vào bối cảnh, thiết kế, cơ chế thực hiện và hệ thống thể chế; CDD không phải giải pháp tự động phù hợp cho mọi vấn đề.

• Bước 5: Thiết kế cơ chế tiếp nối

Ngay từ khi bắt đầu dự án cần xác định:

Ai sẽ tiếp tục khi dự án kết thúc?

Có thể xây dựng:

• Community Leader.
• Project Leader.
• Volunteer Leader.
• Mentor.
• Trainer.
• Local Partner.
• Alumni Network.

Nếu một dự án kết thúc mà không có người tiếp nối, khả năng duy trì tác động sẽ bị hạn chế.

• Bước 6: Đo lường tác động

Không chỉ đo:

• Bao nhiêu người tham dự?
• Bao nhiêu phần quà?
• Bao nhiêu chương trình?
• Bao nhiêu lượt truyền thông?

Mà cần đo:

• Kiến thức thay đổi thế nào?
• Kỹ năng thay đổi thế nào?
• Hành vi thay đổi thế nào?
• Cộng đồng có năng lực mới gì?
• Bao nhiêu sáng kiến tiếp tục sau dự án?
• Bao nhiêu người trở thành người đóng góp?
• Tác động còn tồn tại sau 6–12–24 tháng?

Đặc biệt, các nghiên cứu về CDD cho thấy tác động lên vốn xã hội và khả năng hợp tác không phải lúc nào cũng tự động xuất hiện. Một nghiên cứu tại Philippines trên khoảng 2.100 hộ gia đình thuộc 135 cộng đồng cho thấy chương trình làm tăng một số hình thức tham gia cộng đồng nhưng kết quả về collective action và social capital không đồng nhất.

Điều này nhấn mạnh rằng “có hoạt động cộng đồng” không đồng nghĩa với “đã tạo ra tác động xã hội bền vững”.

5. Công thức xây dựng cộng đồng có khả năng tự phát triển

MuoiBa SaoSang Ecosystem có thể tiếp cận phát triển cộng đồng theo một chuỗi:

HIỂU MÌNH → PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC → KẾT NỐI CỘNG ĐỒNG → HÀNH ĐỘNG → TẠO GIÁ TRỊ → TẠO TÁC ĐỘNG

Trong đó:

Con người phát triển

↓

Cộng đồng được kết nối

↓

Năng lực được hình thành

↓

Dự án được tạo ra

↓

Vấn đề xã hội được giải quyết

↓

Tác động được đo lường

↓

Thế hệ mới tiếp tục phát triển

Đây là tư duy chuyển từ “làm chương trình” sang “xây dựng hệ sinh thái tác động”.

Một cộng đồng trưởng thành không chỉ tạo ra người tham gia.

Nó tạo ra người đóng góp.

Một dự án trưởng thành không chỉ tạo ra hoạt động.

Nó tạo ra năng lực tiếp nối.

Và một hệ sinh thái trưởng thành không chỉ tạo ra tác động trong hiện tại.

Nó tạo ra khả năng để cộng đồng tiếp tục tạo tác động trong tương lai.

6. Kết luận: Phát triển cộng đồng là một hành trình dài hạn

Phát triển bền vững và phát triển cộng đồng có mối quan hệ chặt chẽ bởi không có xã hội bền vững nếu con người và cộng đồng thiếu năng lực tham gia, hợp tác và tự giải quyết vấn đề.

Một cộng đồng bền vững cần nhiều hơn số lượng thành viên. Cộng đồng cần mục tiêu chung, niềm tin, năng lực, lãnh đạo, nguồn lực, hệ thống quản trị, cơ chế học hỏi và khả năng tạo ra giá trị thực tế.

Một dự án cộng đồng có tác động lâu dài cũng không nên được đánh giá chỉ bằng số lượng người tham gia hay số chương trình đã tổ chức. Cần nhìn vào câu hỏi lớn hơn:

Sau khi dự án kết thúc, điều gì còn lại?

Nếu còn lại kiến thức, kỹ năng, con người, mạng lưới, hệ thống, nguồn lực, sáng kiến và khả năng tiếp nối, dự án đã bắt đầu tạo ra nền tảng cho tác động dài hạn.

Đó cũng là tinh thần của MuoiBa SaoSang Ecosystem: phát triển con người, kết nối cộng đồng, thúc đẩy hành động và từng bước kiến tạo những giá trị tích cực cho xã hội.

Phát triển con người → Phát triển cộng đồng → Phát triển dự án → Tạo tác động xã hội.

Bởi một xã hội phát triển bền vững không chỉ cần những người được giúp đỡ.

Xã hội cần những con người có năng lực cùng nhau tạo ra sự thay đổi.