Trong một thế giới mà các vấn đề xã hội ngày càng trở nên phức tạp – từ giáo dục, việc làm, sức khỏe tinh thần, bất bình đẳng, môi trường đến nghèo đói và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu – những giải pháp truyền thống không phải lúc nào cũng đủ để tạo ra thay đổi lâu dài.

Đó là lý do Social Innovation – Đổi mới sáng tạo xã hội ngày càng được quan tâm.

Theo OECD, đổi mới sáng tạo xã hội có thể được hiểu là việc phát triển và triển khai những ý tưởng, sản phẩm, dịch vụ, quy trình hoặc mô hình mới nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội, đồng thời tạo ra những mối quan hệ và hình thức hợp tác mới có lợi cho cộng đồng.

Điểm quan trọng của Social Innovation không chỉ nằm ở câu hỏi “Chúng ta có thể làm gì?”, mà còn là:

“Chúng ta đang giải quyết vấn đề của ai, họ thực sự cần gì và làm thế nào để giải pháp tạo ra tác động lâu dài?”

Từ góc nhìn đó, các phương pháp như Human-Centered Design, Design Thinking, Social Entrepreneurship và Social Enterprise trở thành những công cụ quan trọng giúp cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng chuyển từ “làm hoạt động” sang “giải quyết vấn đề”.

1. HUMAN-CENTERED DESIGN LÀ GÌ VÀ ỨNG DỤNG THẾ NÀO TRONG DỰ ÁN CỘNG ĐỒNG?

Human-Centered Design là gì?

Human-Centered Design – HCD, hay Thiết kế lấy con người làm trung tâm, là cách tiếp cận đặt con người, nhu cầu, trải nghiệm, hoàn cảnh và tiếng nói của họ vào trung tâm quá trình thiết kế giải pháp.

Stanford d.school mô tả Human-Centered Design là một quá trình, tư duy và phương pháp giúp xác định những thách thức có ý nghĩa, hiểu con người cụ thể, đặt lại vấn đề và liên tục thử nghiệm giải pháp.

Điều này đặc biệt quan trọng trong các dự án cộng đồng.

Một dự án có thể xuất phát từ một ý tưởng rất tốt nhưng vẫn không tạo ra tác động nếu người triển khai giả định nhu cầu của cộng đồng thay vì thực sự tìm hiểu nhu cầu đó.

Ví dụ:

Một nhóm muốn thực hiện chương trình hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Cách tiếp cận truyền thống có thể là:

“Trẻ em nghèo cần sách vở.”

Nhưng Human-Centered Design sẽ đặt thêm nhiều câu hỏi:

• Các em thực sự thiếu điều gì?
• Thiếu sách hay thiếu không gian học tập?
• Gia đình có khả năng hỗ trợ việc học không?
• Các em có gặp khó khăn về tâm lý?
• Khoảng cách đến trường có phải nguyên nhân?
• Giáo viên đang gặp khó khăn gì?
• Các em có sử dụng sách được trao hay không?
• Điều gì khiến một chương trình hỗ trợ có thể duy trì sau khi dự án kết thúc?

Như vậy, vấn đề được nhìn từ trải nghiệm thực tế của người hưởng lợi, thay vì chỉ từ góc nhìn của người triển khai.

HCD có thể áp dụng thế nào trong dự án cộng đồng?

Một quy trình đơn giản có thể gồm:

• Observe – Quan sát

Tìm hiểu bối cảnh thực tế thông qua quan sát, dữ liệu, phỏng vấn và tương tác với cộng đồng.

• Listen – Lắng nghe

Nói chuyện trực tiếp với những người chịu ảnh hưởng bởi vấn đề.

• Empathize – Thấu cảm

Cố gắng hiểu nhu cầu, cảm xúc, động lực và rào cản của họ.

• Define – Xác định vấn đề

Chuyển từ một vấn đề rộng thành một vấn đề cụ thể có thể giải quyết.

• Ideate – Phát triển ý tưởng

Cùng cộng đồng và các bên liên quan tạo ra nhiều phương án.

• Prototype – Tạo nguyên mẫu

Không triển khai ngay trên quy mô lớn mà tạo phiên bản thử nghiệm nhỏ.

• Test – Kiểm chứng

Đưa giải pháp đến người sử dụng thực tế, thu thập phản hồi và điều chỉnh.

Stanford d.school hiện cũng nhấn mạnh việc kết hợp Human-Centered Design với systems thinking, chiến lược và equity khi giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp.

Đặc biệt, thiết kế lấy con người làm trung tâm trong lĩnh vực xã hội không nên biến người hưởng lợi thành những “đối tượng để nghiên cứu”. Một hướng tiếp cận sâu hơn là co-design – đồng thiết kế, trong đó những người chịu ảnh hưởng trực tiếp được tham gia vào quá trình thiết kế và ra quyết định.

2. DESIGN THINKING TRONG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ XÃ HỘI: TỪ THẤU HIỂU ĐẾN THỬ NGHIỆM

Nếu Human-Centered Design nhấn mạnh con người là trung tâm, thì Design Thinking – Tư duy thiết kế cung cấp một cách tiếp cận để biến tư duy đó thành quá trình giải quyết vấn đề.

Theo IDEO, Design Thinking cân bằng ba yếu tố quan trọng:

• Desirability – Mong muốn của con người: Người sử dụng có thực sự cần giải pháp?
• Feasibility – Tính khả thi: Có thể triển khai giải pháp với nguồn lực và công nghệ hiện có không?
• Viability – Tính bền vững: Giải pháp có thể tồn tại về mặt kinh tế và vận hành không?

Đây là ba câu hỏi rất quan trọng đối với một dự án cộng đồng.

Một ý tưởng có thể ý nghĩa nhưng không khả thi.

Một giải pháp có thể khả thi nhưng không được cộng đồng sử dụng.

Một chương trình có thể tạo tác động ban đầu nhưng không có nguồn lực để duy trì.

Design Thinking giúp đội ngũ nhìn cả ba khía cạnh.

• Quy trình Design Thinking

Một mô hình phổ biến gồm:

Empathize → Define → Ideate → Prototype → Test

• Empathize – Thấu hiểu

Bắt đầu bằng con người.

Ví dụ, thay vì đặt câu hỏi:

“Làm thế nào để tăng tỷ lệ học sinh tham gia các lớp kỹ năng?”

Có thể bắt đầu bằng:

“Điều gì khiến học sinh không muốn hoặc không thể tham gia các chương trình kỹ năng hiện nay?”

• Define – Xác định vấn đề

Từ dữ liệu thu thập được, nhóm dự án xác định vấn đề cốt lõi.

Ví dụ:

Không phải “học sinh thiếu kỹ năng”.

Mà có thể là:

“Học sinh thiếu môi trường thực hành kỹ năng trong những tình huống gần với đời sống thực tế.”

Đây là hai cách định nghĩa vấn đề hoàn toàn khác nhau và dẫn đến hai nhóm giải pháp khác nhau.

• Ideate – Tạo ý tưởng

Nhóm có thể đưa ra nhiều phương án:

• Workshop;
• Mentorship;
• Câu lạc bộ;
• Dự án thực tế;
• Nền tảng học trực tuyến;
• Chương trình trải nghiệm;
• Mô hình peer-to-peer learning.

• Prototype – Thử nghiệm

Thay vì đầu tư ngay một chương trình cho 10.000 người, có thể thử với 30–50 người.

Đo lường:

• Tỷ lệ tham gia;
• Tỷ lệ hoàn thành;
• Mức độ hài lòng;
• Kiến thức/kỹ năng thay đổi;
• Hành vi thay đổi;
• Chi phí trên mỗi người hưởng lợi.

• Test – Học từ thực tế

Nếu giải pháp chưa hiệu quả, không nhất thiết có nghĩa dự án thất bại.

Dữ liệu từ thử nghiệm chính là thông tin giúp đội ngũ thiết kế lại giải pháp.

Đây chính là tinh thần:

Thử nghiệm → Đo lường → Học hỏi → Điều chỉnh → Thử nghiệm lại.

Stanford cũng nhấn mạnh rằng các tổ chức xã hội thường phải giải quyết những vấn đề phức tạp trong điều kiện nguồn lực hạn chế; vì vậy việc liên tục học hỏi và cải thiện can thiệp là một phần quan trọng của thiết kế tác động xã hội.

Một ví dụ đáng chú ý là Design for Change tại Ấn Độ. Chương trình đã đơn giản hóa các nguyên tắc Design Thinking thành quy trình phù hợp với học sinh, được triển khai tại hơn 30.000 trường ở Ấn Độ và sau đó mở rộng ra hơn 30 quốc gia.

Điều này cho thấy đổi mới xã hội không nhất thiết phải bắt đầu bằng một công nghệ phức tạp.

Nó có thể bắt đầu bằng một cách nhìn mới về một vấn đề cũ.

3. SOCIAL ENTREPRENEURSHIP LÀ GÌ? KHỞI NGHIỆP ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ XÃ HỘI

Social Entrepreneurship – Khởi nghiệp xã hội là cách tiếp cận sử dụng tư duy doanh nhân để giải quyết các vấn đề xã hội hoặc môi trường.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi:

“Sản phẩm này kiếm được bao nhiêu tiền?”

Social Entrepreneur thường đặt đồng thời hai câu hỏi:

“Chúng ta đang giải quyết vấn đề gì?”

và

“Làm thế nào để mô hình này có thể tự duy trì và mở rộng?”

Theo OECD, Social Innovation và Social Entrepreneurship có vai trò ngày càng quan trọng trong việc phát triển các giải pháp cho những vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường.

Một Social Entrepreneur có thể hoạt động trong rất nhiều lĩnh vực:

• Giáo dục;
• Y tế;
• Việc làm;
• Người khuyết tật;
• Môi trường;
• Nông nghiệp;
• Tài chính toàn diện;
• Sức khỏe tinh thần;
• Nhà ở;
• Phát triển cộng đồng;
• Công nghệ phục vụ xã hội.

Điểm khác biệt nằm ở mục đích và cách thức sử dụng nguồn lực.

Một dự án thiện nguyện có thể cần quyên góp liên tục.

Một Social Enterprise có thể thiết kế sản phẩm hoặc dịch vụ tạo doanh thu, sau đó sử dụng doanh thu và lợi nhuận để duy trì và mở rộng tác động xã hội.

Ví dụ:

Một dự án hỗ trợ người khuyết tật có thể:

Mô hình 1 – Từ thiện:
Nhận tài trợ → tổ chức đào tạo → hỗ trợ người tham gia.

Mô hình 2 – Khởi nghiệp xã hội:
Đào tạo → tạo sản phẩm/dịch vụ → bán ra thị trường → tạo việc làm → tạo doanh thu → tái đầu tư → đào tạo thêm người.

Mô hình thứ hai hướng đến việc tạo ra một vòng tuần hoàn giá trị.

4. DOANH NGHIỆP XÃ HỘI LÀ GÌ? MÔ HÌNH KINH DOANH TẠO RA GIÁ TRỊ KINH TẾ VÀ XÃ HỘI

Social Enterprise – Doanh nghiệp xã hội là một mô hình đặc biệt trong hệ sinh thái kinh tế – xã hội.

Theo OECD, doanh nghiệp xã hội là tổ chức kinh doanh hàng hóa hoặc dịch vụ để thực hiện mục tiêu xã hội; mục đích chính không phải tối đa hóa lợi nhuận cho chủ sở hữu mà là sử dụng lợi nhuận để tiếp tục thực hiện mục tiêu xã hội.

Tại Việt Nam, khái niệm doanh nghiệp xã hội đã được pháp luật ghi nhận.

Theo Điều 10 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp xã hội phải đáp ứng các tiêu chí, trong đó có mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng và sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hằng năm để tái đầu tư nhằm thực hiện mục tiêu đã đăng ký.

Đây là điểm rất quan trọng khi phân biệt:

Doanh nghiệp thông thường ≠ Doanh nghiệp xã hội ≠ Hoạt động từ thiện.

Một mô hình doanh nghiệp xã hội có thể vận hành theo chuỗi:

Vấn đề xã hội

↓

Giải pháp

↓

Sản phẩm/Dịch vụ

↓

Khách hàng trả tiền

↓

Doanh thu

↓

Chi phí vận hành

↓

Lợi nhuận

↓

Tái đầu tư cho mục tiêu xã hội

↓

Tác động xã hội

↓

Mở rộng quy mô

Đây là cách doanh nghiệp có thể kết hợp:

Economic Value + Social Value

hay:

Giá trị kinh tế + Giá trị xã hội.

5. BỨC TRANH DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM

Hệ sinh thái doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam đang phát triển nhưng số liệu giữa các nguồn có thể khác nhau do cách định nghĩa và phương pháp thống kê khác nhau.

Một báo cáo ILO về kinh tế xã hội và đoàn kết tại Việt Nam ghi nhận khoảng 700 doanh nghiệp xã hội được đăng ký chính thức trong năm 2023 trên cơ sở dữ liệu đăng ký doanh nghiệp quốc gia; báo cáo đồng thời lưu ý số tổ chức thực tế có thể cao hơn do tỷ lệ đăng ký thấp và các yếu tố khuyến khích đăng ký còn hạn chế.

Trong khi đó, một nghiên cứu học thuật công bố năm 2025 dẫn các nguồn trước đó ước tính Việt Nam có hơn 20.000 doanh nghiệp xã hội, cho thấy sự khác biệt lớn giữa số doanh nghiệp được đăng ký chính thức và số tổ chức/doanh nghiệp được nhận diện theo phạm vi rộng hơn.

Vì vậy, khi sử dụng số liệu về Social Enterprise tại Việt Nam, cần ghi rõ:

“Số doanh nghiệp đăng ký chính thức” hay “ước tính số tổ chức/doanh nghiệp có đặc điểm doanh nghiệp xã hội”.

Đây cũng là nguyên tắc quan trọng của Social Impact: dữ liệu phải minh bạch về nguồn, định nghĩa và phương pháp đo lường.

6. TỪ SOCIAL INNOVATION ĐẾN SOCIAL IMPACT: MỘT DỰ ÁN XÃ HỘI NÊN BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU?

Một dự án cộng đồng có thể sử dụng chuỗi tư duy:

• Understand – Thấu hiểu

Hiểu con người, cộng đồng và hệ thống.

• Identify – Xác định

Xác định đúng vấn đề thay vì chỉ xử lý biểu hiện bên ngoài.

• Design – Thiết kế

Phát triển giải pháp dựa trên nhu cầu thực tế.

• Prototype – Thử nghiệm

Bắt đầu nhỏ để giảm rủi ro.

• Measure – Đo lường

Xác định các chỉ số đầu vào, đầu ra, kết quả và tác động.

• Learn – Học hỏi

Phân tích điều gì hiệu quả và điều gì chưa hiệu quả.

• Iterate – Cải tiến

Điều chỉnh mô hình dựa trên dữ liệu và phản hồi.

• Scale – Mở rộng

Chỉ mở rộng khi đã có bằng chứng đủ thuyết phục về hiệu quả và khả năng vận hành.

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa “làm một hoạt động cộng đồng” và “xây dựng một giải pháp xã hội có khả năng tạo tác động”.

7.  SOCIAL INNOVATION KHÔNG CHỈ LÀ CÔNG NGHỆ

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng Innovation phải là công nghệ mới.

Trên thực tế, đổi mới xã hội có thể nằm ở:

• Sản phẩm mới

Ví dụ: sản phẩm giá rẻ giúp nhóm yếu thế tiếp cận dịch vụ.

• Dịch vụ mới

Ví dụ: mô hình tư vấn, giáo dục hoặc chăm sóc cộng đồng mới.

• Quy trình mới

Ví dụ: cách tuyển chọn, đào tạo và kết nối tình nguyện viên hiệu quả hơn.

• Mô hình kinh doanh mới

Ví dụ: doanh thu từ khách hàng thương mại được sử dụng để tài trợ cho dịch vụ dành cho nhóm thu nhập thấp.

• Mô hình hợp tác mới

Ví dụ: doanh nghiệp + trường học + tổ chức xã hội + chính quyền + cộng đồng cùng giải quyết một vấn đề.

OECD cũng xác định Social Innovation có thể bao gồm những thay đổi về khái niệm, quy trình, sản phẩm hoặc tổ chức, với mục tiêu cuối cùng là cải thiện phúc lợi và đời sống của cá nhân, cộng đồng.

Vì vậy, đôi khi đổi mới xã hội không phải là phát minh ra một thứ hoàn toàn mới.

Đó có thể là:

Làm một việc quen thuộc theo một cách hiệu quả hơn, công bằng hơn và lấy con người làm trung tâm hơn.

8. TƯ DUY SOCIAL INNOVATION CHO NGƯỜI TRẺ

Người trẻ không nhất thiết phải thành lập ngay một doanh nghiệp xã hội để bắt đầu tạo tác động.

Có thể bắt đầu bằng:

Một vấn đề bạn quan tâm.

↓

Một nhóm người đang chịu ảnh hưởng.

↓

Một cuộc trò chuyện để hiểu họ.

↓

Một giả thuyết về nguyên nhân.

↓

Một ý tưởng nhỏ.

↓

Một thử nghiệm nhỏ.

↓

Một dữ liệu thực tế.

↓

Một lần cải tiến.

↓

Một giải pháp tốt hơn.

↓

Một tác động có thể đo lường.

Từ góc nhìn đó, Social Innovation không chỉ là một lĩnh vực dành cho doanh nhân hay tổ chức lớn.

Nó có thể trở thành năng lực của bất kỳ người trẻ nào muốn biến:

Sự quan tâm → thành hiểu biết

Hiểu biết → thành năng lực

Năng lực → thành hành động

Hành động → thành giải pháp

Giải pháp → thành tác động xã hội.

9. KẾT LUẬN: GIẢI PHÁP XÃ HỘI BẮT ĐẦU TỪ VIỆC HIỂU ĐÚNG VẤN ĐỀ

Human-Centered Design giúp chúng ta bắt đầu từ con người.

Design Thinking giúp chúng ta biến sự thấu hiểu thành quá trình thử nghiệm và cải tiến.

Social Entrepreneurship giúp chúng ta sử dụng tư duy doanh nhân để giải quyết vấn đề xã hội.

Social Enterprise giúp chúng ta xây dựng mô hình có khả năng tạo doanh thu đồng thời theo đuổi mục tiêu xã hội.

Và Social Innovation chính là không gian kết nối tất cả những tư duy đó để tìm kiếm những cách làm mới nhằm giải quyết những vấn đề cũ và mới của xã hội.

Một giải pháp xã hội tốt không nhất thiết là giải pháp lớn nhất.

Đó có thể là giải pháp hiểu con người hơn, phù hợp với bối cảnh hơn, có khả năng thử nghiệm, có dữ liệu chứng minh và có khả năng duy trì lâu dài.

Đối với một hệ sinh thái hướng đến phát triển con người – kết nối cộng đồng – kiến tạo tác động xã hội, đây cũng là một tư duy quan trọng:

Không chỉ hỏi “Chúng ta có thể làm gì cho cộng đồng?”

Mà hãy hỏi:

“Cộng đồng thực sự cần gì, chúng ta có thể cùng họ thiết kế giải pháp nào, và làm thế nào để giải pháp ấy tạo ra tác động bền vững?”

Đó chính là hành trình từ Social Innovation → Social Entrepreneurship → Social Enterprise → Social Impact.

Và cũng là hành trình biến ý tưởng thành hành động, hành động thành giá trị và giá trị thành tác động tích cực cho xã hội