Thiện nguyện chuyên nghiệp không chỉ dừng lại ở việc trao một phần quà, hỗ trợ một khoản tiền hay tổ chức một chương trình cộng đồng. Trong bối cảnh xã hội ngày càng quan tâm đến tính minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững, một hoạt động thiện nguyện cần được nhìn nhận như một quá trình xác định vấn đề – thiết kế giải pháp – triển khai – đo lường – đánh giá – cải thiện – tạo tác động.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng từ Charity – Từ thiện sang Social Impact – Tạo tác động xã hội.

Theo Báo cáo Tiến độ các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc năm 2025, trong 169 mục tiêu SDG, chỉ 35% mục tiêu được đánh giá là có tiến triển đủ mức, trong khi 48% có tiến triển chưa đủ và 18% đã quay trở lại dưới mức cơ sở năm 2015. Điều này cho thấy xã hội không chỉ cần thêm nguồn lực, mà còn cần những cách thức can thiệp hiệu quả, có dữ liệu và có khả năng tạo thay đổi thực chất.

Vậy làm thế nào để một hoạt động thiện nguyện tạo ra tác động lâu dài? Impact Report là gì? Vì sao cần đo lường tác động? CSR khác gì thiện nguyện? Và doanh nghiệp nên bắt đầu từ đâu?

1. IMPACT REPORT LÀ GÌ? VÌ SAO HOẠT ĐỘNG THIỆN NGUYỆN CẦN ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG?

Impact Report là gì?

Impact Report – Báo cáo tác động là tài liệu trình bày một cách có hệ thống về những thay đổi mà một chương trình, dự án hoặc tổ chức tạo ra đối với con người, cộng đồng hoặc môi trường.

Một Impact Report không đơn thuần trả lời:

“Chúng ta đã làm những gì?”

mà cần tiến thêm một bước:

“Những gì chúng ta làm đã tạo ra thay đổi gì?”

Có thể hình dung một chuỗi tác động cơ bản:

Input → Activity → Output → Outcome → Impact

Trong đó:

Input: Nguồn lực đầu vào: tiền, nhân sự, thời gian, vật phẩm.
Activity: Hoạt động được triển khai.
Output: Kết quả trực tiếp có thể đếm được.
Outcome: Sự thay đổi xảy ra đối với người hưởng lợi.
Impact: Tác động dài hạn đối với cá nhân, cộng đồng hoặc xã hội.

Ví dụ, một chương trình hỗ trợ giáo dục có thể có:

Input: 100 triệu đồng.

→ Activity: Trao học bổng và tổ chức chương trình hỗ trợ học tập.

→ Output: 100 suất học bổng được trao.

→ Outcome: Học sinh có thêm nguồn lực để tiếp tục học tập.

→ Impact: Giảm nguy cơ bỏ học và tăng khả năng tiếp cận cơ hội giáo dục trong nhóm đối tượng mục tiêu.

Điểm quan trọng là 100 suất học bổng không đồng nghĩa với 100 tác động xã hội.

Đó chính là lý do đo lường tác động trở nên cần thiết.

Từ “đã làm” đến “đã thay đổi”

Một báo cáo hoạt động truyền thống thường tập trung vào:

Bao nhiêu người tham gia?
Bao nhiêu phần quà được trao?
Bao nhiêu tiền được huy động?
Chương trình tổ chức ở đâu?
Có bao nhiêu tình nguyện viên?

Đây là những Output Indicators – chỉ số đầu ra.

Trong khi đó, Impact Measurement quan tâm nhiều hơn đến:

Người hưởng lợi thay đổi như thế nào?
Vấn đề ban đầu có được cải thiện không?
Thay đổi có duy trì sau chương trình không?
Nhóm nào hưởng lợi nhiều nhất?
Có tác động ngoài dự kiến không?
Nguồn lực được sử dụng có tương xứng với kết quả không?

Liên Hợp Quốc nhấn mạnh vai trò của dữ liệu trong việc xác định vấn đề, xây dựng giải pháp, theo dõi triển khai và điều chỉnh chính sách. Trong hệ thống SDG, đến năm 2025 gần 70% chỉ số có độ bao phủ dữ liệu tốt, trong khi trước đây chỉ khoảng một phần ba có mức độ bao phủ tương tự.

Điều này cho thấy một nguyên tắc quan trọng:

Không có dữ liệu đầy đủ, rất khó biết một chương trình xã hội thực sự đang tạo ra thay đổi đến đâu.

Một Impact Report chuyên nghiệp nên có gì?

Một báo cáo tác động có thể bao gồm:

Bối cảnh vấn đề

Vấn đề xã hội nào đang được giải quyết?

Mục tiêu

Dự án muốn tạo ra thay đổi gì?

Đối tượng hưởng lợi

Ai là người được hỗ trợ và tại sao họ cần hỗ trợ?

Hoạt động

Đã triển khai những hoạt động nào?

Output

Có bao nhiêu người, bao nhiêu suất hỗ trợ, bao nhiêu hoạt động?

Outcome

Người hưởng lợi thay đổi như thế nào?

Impact

Tác động dài hạn được kỳ vọng hoặc ghi nhận là gì?

Tài chính

Nguồn lực được huy động và sử dụng ra sao?

Bài học

Điều gì hiệu quả và điều gì cần cải thiện?

Kế hoạch tiếp theo

Làm thế nào để duy trì hoặc mở rộng tác động?

Đặc biệt, minh bạch tài chính cần đi song song với minh bạch tác động. Một nghiên cứu đăng trên Humanities and Social Sciences Communications năm 2025, dựa trên 400 phản hồi hợp lệ, ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa cảm nhận về minh bạch tài chính, niềm tin của nhà tài trợ và cảm nhận về hiệu quả hoạt động của tổ chức phi lợi nhuận.

2. TỪ THIỆN NGUYỆN ĐẾN SOCIAL IMPACT: KHI MỘT HOẠT ĐỘNG TẠO RA THAY ĐỔI XÃ HỘI

Thiện nguyện và Social Impact có giống nhau?

Không hoàn toàn.

Thiện nguyện thường tập trung vào việc đáp ứng một nhu cầu trước mắt.

Ví dụ:

Tặng thực phẩm.
Trao học bổng.
Hỗ trợ người dân sau thiên tai.
Tặng quần áo.
Hỗ trợ chi phí y tế.
Tổ chức bữa ăn miễn phí.

Trong khi đó, Social Impact đặt câu hỏi rộng hơn:

“Làm thế nào để giải quyết nguyên nhân của vấn đề và tạo ra sự thay đổi có khả năng duy trì?”

Ví dụ:

Thiện nguyện:

Trao 500 phần quà cho 500 hộ gia đình khó khăn.

Social Impact:

Xác định nguyên nhân khiến các hộ gia đình gặp khó khăn → hỗ trợ nhu cầu cấp thiết → đào tạo nghề → kết nối việc làm → hỗ trợ sinh kế → theo dõi kết quả sau 6–12 tháng.

Như vậy, thiện nguyện có thể là một công cụ tạo tác động, nhưng không phải mọi hoạt động thiện nguyện đều tự động tạo ra Social Impact dài hạn.

5 cấp độ phát triển của một hoạt động cộng đồng

Có thể hình dung hành trình:

Cấp độ 1 – Giving

Trao tặng nguồn lực.

Cấp độ 2 – Supporting

Hỗ trợ giải quyết nhu cầu.

Cấp độ 3 – Empowering

Giúp người hưởng lợi tăng năng lực tự chủ.

Cấp độ 4 – Connecting

Kết nối cá nhân, cộng đồng, tổ chức và nguồn lực.

Cấp độ 5 – Transforming

Tạo ra thay đổi có tính hệ thống và lâu dài.

Đây chính là quá trình chuyển từ:

Cho đi → Hỗ trợ → Trao quyền → Kết nối → Chuyển hóa.

Vì sao cần chuyển từ Charity sang Impact?

Bởi các vấn đề xã hội thường phức tạp hơn một khoản hỗ trợ đơn lẻ.

Một học sinh bỏ học có thể không chỉ vì thiếu học phí.

Một gia đình nghèo có thể không chỉ thiếu tiền.

Một cộng đồng thiếu cơ hội phát triển có thể không chỉ thiếu tài trợ.

Nguyên nhân có thể liên quan đến:

Giáo dục.
Việc làm.
Kỹ năng.
Sức khỏe.
Hạ tầng.
Thông tin.
Khả năng tiếp cận dịch vụ.
Mạng lưới xã hội.
Cơ hội kinh tế.

Do đó, hoạt động cộng đồng chuyên nghiệp cần bắt đầu bằng Problem Identification – Xác định đúng vấn đề, thay vì bắt đầu bằng câu hỏi:

“Chúng ta có bao nhiêu tiền để trao?”

Một câu hỏi tốt hơn là:

“Nguồn lực hiện có nên được sử dụng như thế nào để tạo ra thay đổi có ý nghĩa và bền vững nhất?”

Social Impact cần dữ liệu

Liên Hợp Quốc hiện sử dụng hệ thống 17 SDGs và 169 targets để theo dõi tiến trình phát triển bền vững toàn cầu. Báo cáo SDG 2024 cho biết chỉ 17% trong số các mục tiêu có thể đánh giá có tiến độ đủ để đạt mục tiêu vào năm 2030; gần một nửa đang lệch khỏi quỹ đạo mong muốn ở mức vừa đến nghiêm trọng.

Điều này có ý nghĩa đối với các dự án cộng đồng:

Nguồn lực xã hội là hữu hạn, vì vậy cần ưu tiên những hoạt động có mục tiêu rõ ràng, cách triển khai phù hợp và khả năng chứng minh kết quả.

3. CSR VÀ THIỆN NGUYỆN: DOANH NGHIỆP NÊN BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU?

CSR là gì?

CSR – Corporate Social Responsibility – Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là cách doanh nghiệp chủ động quản lý và chịu trách nhiệm đối với những tác động của mình đến xã hội, người lao động, môi trường và các bên liên quan.

Thiện nguyện có thể nằm trong chiến lược CSR, nhưng:

CSR ≠ chỉ làm từ thiện.

Một doanh nghiệp có thể thực hiện CSR thông qua:

Giáo dục.
Phát triển cộng đồng.
Môi trường.
Bình đẳng cơ hội.
Phúc lợi người lao động.
Phát triển kỹ năng.
Hỗ trợ nhóm yếu thế.
Hoạt động tình nguyện của nhân viên.
Phát triển chuỗi cung ứng có trách nhiệm.
Giảm tác động môi trường.
Các chương trình xã hội dài hạn.

Doanh nghiệp Việt Nam đang quan tâm nhiều hơn đến ESG

Khảo sát ESG Progress Tracker 2025 của PwC Việt Nam, thực hiện với 174 đại diện doanh nghiệp, cho thấy 89% doanh nghiệp được khảo sát đã có cam kết ESG hoặc dự định cam kết trong 2–4 năm tới. Tuy nhiên, chỉ 44% cho biết đã triển khai các sáng kiến ESG hướng tới tạo giá trị; 61% đã có chiến lược ESG chính thức.

Một khoảng cách đáng chú ý khác nằm ở dữ liệu:

18% doanh nghiệp cho biết vẫn thiếu dữ liệu hoặc KPI ESG.
47% thuộc nhóm đang phát triển với việc thu thập dữ liệu còn thủ công hoặc không nhất quán.
43% được xếp vào nhóm có năng lực dữ liệu còn hạn chế.

Điều này cho thấy vấn đề của CSR/ESG hiện nay không chỉ là “có làm hay không”, mà ngày càng là:

“Làm như thế nào và chứng minh tác động bằng dữ liệu ra sao?”

Doanh nghiệp nên bắt đầu CSR từ đâu?

Có thể triển khai theo 7 bước:

Bước 1 – Xác định giá trị cốt lõi

Doanh nghiệp muốn đóng góp cho vấn đề xã hội nào?

Không nên chọn một chương trình chỉ vì nó đang “hot”.

Bước 2 – Xác định vấn đề

Nghiên cứu nhu cầu thực tế của cộng đồng.

Ví dụ:

Nếu muốn hỗ trợ giáo dục, cần xác định:

Ai đang gặp khó khăn?
Khó khăn nằm ở học phí, thiết bị, kỹ năng hay cơ hội?
Địa phương nào có nhu cầu?
Can thiệp nào phù hợp?

Bước 3 – Xác định đối tượng hưởng lợi

Không nên chỉ xác định bằng số lượng.

Cần hiểu:

Nhân khẩu học.
Điều kiện kinh tế – xã hội.
Nhu cầu.
Rào cản.
Khả năng tiếp cận nguồn lực.

Bước 4 – Thiết kế chương trình

Xác định:

Objective → Activity → Output → Outcome → Impact

Bước 5 – Xây dựng KPI

Ví dụ với chương trình học bổng:

Nhóm chỉ số	Ví dụ
Input	500 triệu đồng
Activity	3 đợt hỗ trợ
Output	100 học bổng
Outcome	Tỷ lệ tiếp tục học sau 12 tháng
Impact	Cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục dài hạn

Bước 6 – Công khai kết quả

Doanh nghiệp có thể xây dựng:

CSR Report.
Impact Report.
Sustainability Report.
Case Study.
Financial Disclosure.
Impact Dashboard.

GRI cho biết các Standards của tổ chức này được thiết kế để giúp các tổ chức hiểu và báo cáo những tác động của mình đối với kinh tế, môi trường và con người theo cách có thể so sánh và đáng tin cậy.

Bước 7 – Đánh giá và cải thiện

CSR không nên kết thúc ở lễ trao tặng.

Sau chương trình cần đặt câu hỏi:

Điều gì đã thay đổi?

Điều gì chưa thay đổi?

Vì sao?

Chúng ta có thể làm tốt hơn như thế nào

4. MÔ HÌNH THIỆN NGUYỆN CHUYÊN NGHIỆP CỦA MUOIBA SAOSANG ECOSYSTEM

Từ góc nhìn Human Development – Community – Social Impact, một dự án cộng đồng có thể được xây dựng theo mô hình:

01. UNDERSTAND – THẤU HIỂU

Hiểu vấn đề, cộng đồng và nhu cầu thực tế.

02. DESIGN – THIẾT KẾ

Xây dựng giải pháp dựa trên nhu cầu và nguồn lực.

03. ACTION – HÀNH ĐỘNG

Triển khai chương trình với quy trình rõ ràng.

04. MEASURE – ĐO LƯỜNG

Thu thập dữ liệu về Output, Outcome và Impact.

05. REPORT – BÁO CÁO

Công khai kết quả, nguồn lực và bài học.

06. IMPROVE – CẢI TIẾN

Điều chỉnh mô hình dựa trên dữ liệu thực tế.

07. SCALE – NHÂN RỘNG

Nhân rộng những mô hình đã chứng minh được hiệu quả.

Mô hình này có thể tạo thành một vòng lặp:

Hiểu vấn đề → Thiết kế giải pháp → Hành động → Đo lường → Báo cáo → Cải thiện → Tạo tác động lớn hơn.

Đây cũng là tinh thần của thiện nguyện chuyên nghiệp: không chỉ trao đi một nguồn lực, mà xây dựng một quy trình để nguồn lực đó tạo ra giá trị có thể nhìn thấy, kiểm chứng và phát triển.

5. THIỆN NGUYỆN MINH BẠCH: KHÔNG CHỈ MINH BẠCH TIỀN, MÀ CÒN MINH BẠCH TÁC ĐỘNG

Một chương trình cộng đồng đáng tin cậy nên minh bạch ít nhất 4 nhóm thông tin:

Minh bạch nguồn lực

Có bao nhiêu tiền, hiện vật, nhân sự và thời gian được huy động?

Minh bạch sử dụng

Nguồn lực được sử dụng vào đâu?

Minh bạch đối tượng

Ai là người hưởng lợi?

Minh bạch tác động

Sau chương trình, điều gì đã thay đổi?

Đây là sự khác biệt giữa:

“Chúng tôi đã trao 1.000 phần quà.”

và:

“1.000 phần quà đã được trao cho đúng nhóm đối tượng, với tổng nguồn lực X; sau chương trình, Y% người hưởng lợi tiếp tục nhận được hỗ trợ cần thiết và Z% ghi nhận thay đổi ở chỉ số mục tiêu.”

Câu thứ hai cho phép cộng đồng, nhà tài trợ và đối tác hiểu rõ hơn giá trị thực tế của chương trình.

6. TỪ TỪ THIỆN ĐẾN KIẾN TẠO GIÁ TRỊ XÃ HỘI

Thiện nguyện vẫn luôn có giá trị bởi con người cần sự hỗ trợ trong những thời điểm khó khăn.

Nhưng khi hoạt động thiện nguyện được kết hợp với:

Dữ liệu + Quản trị + Minh bạch + Đo lường + Giáo dục + Trao quyền + Kết nối cộng đồng

thì nó có thể phát triển thành một mô hình Social Impact chuyên nghiệp hơn.

Đó là hành trình:

Cho đi → Hỗ trợ → Trao quyền → Phát triển → Tạo tác động.

Trong bối cảnh các mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu đang đối mặt với nhiều khoảng cách tiến độ, dữ liệu và khả năng đo lường ngày càng trở thành nền tảng quan trọng để biết nguồn lực xã hội đang được sử dụng như thế nào và tạo ra kết quả gì.

Với doanh nghiệp, CSR vì thế không nhất thiết phải bắt đầu bằng một ngân sách thật lớn.

Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản:

“Doanh nghiệp của chúng ta có thể sử dụng năng lực, nguồn lực và hệ sinh thái của mình để giải quyết vấn đề xã hội nào một cách có trách nhiệm và có thể đo lường?”

Với tổ chức cộng đồng, câu hỏi có thể là:

“Sau khi chương trình kết thúc, cuộc sống của người hưởng lợi đã thay đổi như thế nào?”

Và với mỗi cá nhân tham gia thiện nguyện:

“Tôi không chỉ đang trao đi điều gì, mà đang góp phần tạo ra thay đổi gì?”

Đó chính là bước chuyển từ thiện nguyện theo phong trào sang thiện nguyện chuyên nghiệp, từ hoạt động cộng đồng sang Social Impact, và từ cho đi ngắn hạn đến kiến tạo giá trị xã hội dài hạn.

7. KẾT LUẬN

Thiện nguyện chuyên nghiệp & tạo tác động không có nghĩa là biến lòng tốt thành những con số khô khan. Ngược lại, đo lường giúp lòng tốt được sử dụng đúng nơi, đúng nhu cầu và có khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn.

Một chương trình tốt không chỉ được đánh giá bằng số tiền đã trao, số người tham dự hay số phần quà đã phát.

Một chương trình tạo tác động cần hướng đến câu hỏi lớn hơn:

Có bao nhiêu người được hỗ trợ?

Họ đã thay đổi như thế nào?

Thay đổi đó có được duy trì không?

Nguồn lực đã được sử dụng minh bạch chưa?

Mô hình có thể cải thiện hoặc nhân rộng không?

Đó là nền tảng để Thiện nguyện → Social Impact → Phát triển cộng đồng → Tạo giá trị bền vững.

Với định hướng “phát triển con người – kết nối cộng đồng – kiến tạo tác động xã hội”, MuoiBa SaoSang Ecosystem có thể tiếp cận hoạt động cộng đồng không chỉ như một chương trình hỗ trợ, mà như một hành trình tạo giá trị có mục tiêu, có dữ liệu, có trách nhiệm và có khả năng đo lường tác động.